Powiat rybnicki, dzielnica miasta Rybnik
(nazwa niemiecka: Stodoll, Kreis Rybnik, następnie Kreis Ratibor, w latach 1936-1945 Hochlinden)
Zabytki w Rybniku Stodołach
Do rejestru zabytków wpisano późnobarokowy dwór pocysterski z XVIII wieku, wzniesiony w 1736 roku i przebudowany w 1774 roku – wpis z dnia 17 marca 1966 roku, nr rej. 603/36. Obiekt figuruje również w ewidencji zabytków. Dwór stanowi najcenniejszą pozostałość dawnego zespołu związanego z gospodarką cystersów w Stodołach. Szczególną wartość historyczną i artystyczną posiadają również zachowane elementy jego XVIII-wiecznego wystroju, w tym uratowane i poddane konserwacji malowidła Franciszka Antoniego Sebastiniego.
Dzieje Stodół przez kilka stuleci były ściśle związane z opactwem cystersów w pobliskich Rudach. Osada być może istniała jeszcze przed przybyciem zakonników w te okolice w XIII wieku. W źródłach Stodoły pojawiają się w związku z dobrami klasztoru rudzkiego, do którego należały aż do sekularyzacji majątku cystersów w 1810 roku. Zakonnicy odegrali znaczącą rolę w gospodarczym rozwoju miejscowości i jej najbliższej okolicy. Co najmniej od XVI wieku rozwijało się tutaj hutnictwo żelaza. Funkcjonowała kuźnia wykorzystująca miejscowe zasoby rud, a z czasem powstały również inne zakłady należące do gospodarki klasztornej. W Stodołach działały m.in. bielarnia płótna, huta szkła oraz młyn wodny. W XVIII wieku miejscowość była więc nie tylko osadą rolniczą, lecz jednym z elementów rozbudowanego zaplecza gospodarczego opactwa w Rudach. Po pierwszej wojnie śląskiej Stodoły znalazły się w granicach państwa pruskiego. Sekularyzacja przeprowadzona w 1810 roku zakończyła trwający kilka stuleci okres przynależności miejscowości do cystersów.Po pierwszej wojnie światowej i plebiscycie górnośląskim Stodoły pozostały po stronie niemieckiej, mimo że większość uczestniczących w głosowaniu mieszkańców miejscowości opowiedziała się za Polską. Wieś znalazła się w pobliżu nowej granicy polsko-niemieckiej. W 1936 roku, w ramach prowadzonej przez władze III Rzeszy akcji usuwania słowiańskich nazw miejscowych, nazwę Stodoll zastąpiono nazwą Hochlinden. Stodoły pojawiają się również w historii wydarzeń bezpośrednio poprzedzających wybuch drugiej wojny światowej. 31 sierpnia 1939 roku w rejonie miejscowości doszło do jednej z niemieckich prowokacji granicznych. Akcje tego rodzaju, przeprowadzane przez funkcjonariuszy niemieckich służb i przedstawiane następnie jako działania strony polskiej, miały dostarczyć propagandowego uzasadnienia dla agresji na Polskę. Po zakończeniu drugiej wojny światowej Stodoły znalazły się w granicach Polski. Przez kolejne dziesięciolecia pozostawały samodzielną miejscowością. W 1977 roku zostały włączone w granice administracyjne Rybnika i obecnie stanowią jedną z dzielnic miasta.
Dwór cysterski
Najcenniejszym zabytkiem Stodół jest późnobarokowy dwór związany z dawnymi dobrami cystersów z Rud. Budynek został wzniesiony w 1736 roku. Nie ma wystarczających podstaw źródłowych, aby jednoznacznie określać go jako stałą rezydencję opata rudzkiego, dlatego właściwsze wydaje się określenie go jako dworu należącego do dóbr opactwa cystersów. W 1774 roku budynek został przebudowany i wówczas zasadniczo ukształtowała się jego zachowana do dzisiaj późnobarokowa forma. Z pracami prowadzonymi w tym okresie wiąże się również wykonanie dekoracji malarskiej wnętrz przez znanego śląskiego malarza Franciszka Antoniego Sebastiniego. Artysta ten, pochodzący z Moraw, działał w XVIII wieku przede wszystkim na Górnym Śląsku. Jego dzieła zachowały się między innymi w Głogówku, Rudach, Maciowakrzu i Wysokiej. Szczególnie cennym elementem wystroju dworu w Stodołach był zespół malowideł przedstawiających sceny z życia Chrystusa. W dokumentacji konserwatorskiej związanej z Muzeum Zamkowym w Pszczynie pięć scen autorstwa Sebastiniego datowanych jest na 1773 rok. Dekoracja powstała więc bezpośrednio przed lub w trakcie prac, które doprowadziły do przebudowy dworu w 1774 roku.
Dwór jest budynkiem murowanym z cegły, otynkowanym, wzniesionym na rzucie zbliżonym do prostokąta. Posiada dwie kondygnacje i nakryty jest wysokim dachem mansardowym z powiekami doświetlającymi poddasze. Reprezentacyjna fasada jest siedmioosiowa. Jej środkową część podkreśla niewielki portyk wejściowy. Elewacje otrzymały stosunkowo oszczędny wystrój późnobarokowy i barokowo-klasycystyczny. Zastosowano między innymi podziały za pomocą pilastrów oraz dekoracyjne obramienia otworów okiennych. Przed rozpoczęciem współczesnej renowacji część tych elementów była już słabo czytelna wskutek wieloletnich zaniedbań i degradacji tynków. Układ wnętrz jest zasadniczo symetryczny i dwutraktowy. Na osi budynku znajduje się szeroka sień, z której prowadzi komunikacja do pozostałych pomieszczeń oraz na piętro. Z historycznego wyposażenia na uwagę zasługuje m.in. żelazna balustrada schodów o cechach barokowo-klasycystycznych. Najcenniejszym elementem dawnych wnętrz były wspomniane malowidła Franciszka Antoniego Sebastiniego.
Dwór w Stodołach w lipcu 2023 r.
Po zakończeniu drugiej wojny światowej dawny dwór cysterski przestał pełnić funkcję mieszkalną. W okresie powojennym budynek wraz z otaczającymi go zabudowaniami był wykorzystywany na różne cele. Z czasem znalazł się w obrębie ośrodka związanego z jeździectwem i hipoterapią. Sam dwór był jednak coraz mniej użytkowany i stopniowo popadał w zaniedbanie. Pod koniec XX i na początku XXI wieku stan zabytku systematycznie się pogarszał. Wnętrza były zdewastowane, tynki i elementy wystroju ulegały zniszczeniu, a pomieszczenia dworu wykorzystywano niekiedy w sposób zupełnie nieodpowiadający randze obiektu – między innymi jako magazyny, w których przechowywano siano. Szczególne obawy budził los dekoracji malarskich Sebastiniego, co ostatecznie doprowadziło do podjęcia decyzji o ich ratunkowym demontażu i konserwacji. Jeszcze w pierwszej dekadzie XXI wieku przyszłość dworu była bardzo niepewna. Obiekt, choć wpisany do rejestru zabytków, przez lata pozostawał nieużytkowany i pozbawiony kompleksowego remontu. W takim stanie został opisany na naszej stronie w 2009 roku. Przełom nastąpił w 2016 roku, kiedy nieruchomość nabył prywatny inwestor. Rozpoczęły się przygotowania do kompleksowej rewitalizacji zarówno samego dworu, jak i jego otoczenia. Przed właściwymi robotami przeprowadzono badania architektoniczne, a dostępne materiały ikonograficzne i historyczne wykorzystano przy opracowaniu programu prac konserwatorskich. W 2020 roku trwały już szeroko zakrojone prace konserwatorskie i restauratorskie prowadzone przez spółkę Pamira. Ich celem było nie tylko zabezpieczenie konstrukcji budynku, lecz także możliwie wierne przywrócenie jego historycznej formy. Odnowiono elewacje, dach i wnętrza, a jednocześnie przystosowano obiekt do nowych funkcji. Był to jeden z tych przypadków, kiedy adaptacja komercyjna pozwoliła uratować zabytek, którego dalsze istnienie jeszcze kilkanaście lat wcześniej stało pod znakiem zapytania. Odrestaurowany dwór stał się najważniejszym historycznym elementem tworzonego w Stodołach kompleksu Bel Mon Resort. W jego wnętrzach urządzono elegancką restaurację Mona, otwartą w 2022 roku. W sąsiedztwie powstały Hotel Lili oraz Berry Spa. Zachowano również związki tego miejsca z tradycjami jeździeckimi. Cały Bel Mon Resort został uroczyście otwarty pod koniec maja 2023 roku. Dzięki przeprowadzonej renowacji wygląd dworu zmienił się nie do poznania. Budynek, który jeszcze na początku XXI wieku należał do najbardziej zagrożonych zabytków rezydencjonalnych Rybnika, odzyskał reprezentacyjny charakter i został ponownie włączony w życie miejscowości. Niestety najnowsze dzieje kompleksu przyniosły kolejną zmianę. Z końcem 2025 roku restauracja Mona zakończyła działalność. Na początku 2026 roku nie funkcjonował również hotel, a przedstawiciele Bel Mon Resort informowali o trwającej zmianie operatora i procesie przekształcania dotychczasowej działalności. W lutym 2026 roku nadal działała część SPA. W lokalnych mediach pojawiały się przypuszczenia dotyczące możliwego przeznaczenia kompleksu na inne cele, jednak nie zostały one oficjalnie potwierdzone. W związku z tym przyszłość funkcjonalna odrestaurowanego zespołu ponownie pozostaje częściowo otwarta. Sytuacja jest jednak zupełnie inna niż kilkanaście lat wcześniej. Wówczas zagrożony był przede wszystkim sam zabytek, którego stan techniczny systematycznie się pogarszał. Obecnie gruntownie odrestaurowany dwór jest zabezpieczony, a znaki zapytania dotyczą przede wszystkim dalszego sposobu wykorzystania całego kompleksu.
Wnętrza dworu w Stodołach w lipcu 2023 r.
Informacje praktyczne i dojazd:
Stodoły są położoną na północny zachód od centrum dzielnicą Rybnika, w sąsiedztwie Jeziora Rybnickiego i rozległych kompleksów leśnych. Zabytkowy dwór pocysterski znajduje się przy ul. Cisowej, w odległości około 10 km od centrum miasta. Dojazd samochodem z centrum Rybnika zajmuje około 15–20 minut. Najdogodniejsza trasa prowadzi w kierunku Rud drogą wojewódzką nr 920, z której w Stodołach należy skręcić w ul. Cisową. Do dzielnicy można również dotrzeć komunikacją miejską z centrum Rybnika. Przy dawnym dworze i na terenie otaczającego go kompleksu znajdują się miejsca parkingowe.
Stodoły warto odwiedzić również ze względu na położone w pobliżu Jezioro Rybnickie. Okolica oferuje możliwości wypoczynku, spacerów i wycieczek rowerowych, a rozległe tereny leśne ciągnące się w kierunku Rud należą do najbardziej atrakcyjnych krajobrazowo części Rybnika. Dokładna lokalizacja dworu:
50.15420147132596, 18.47965492354855
Damian Dąbrowski,
Marzec 2009 r., aktualizacje: zdjęć (lipiec 2023 r.), tekstu (sierpień 2026 r.).
Dwór w Stodołach na zdjęciach z lat 2006-2009
