Powiat kędzierzyńsko-kozielski, gmina Polska Cerekiew
(nazwa niemiecka: do 1936 r. Czienskowitz, w latach 1936-45 Schwerfelde, Kreis Cosel)
Rys historyczny i stan obecny:
Dzieje miejscowości najprawdopodobniej sięgają co najmniej XIV w. Pierwsze informacje o prywatnych właścicielach pochodzą z piętnastego stulecia. W 1402 r. wieś wzmiankowano jako Czeschkowicz. W 1441 r. Bartłomiej Dobieschowski z Dobieszowa kupił od braci Dietricha, Jana i Mikołaja, synów Jana z Ciężkowic, ich udziały w tej miejscowości. W 1461 r. występuje w dokumentach Stefan Latosek von Tieschkowitz, pisarz księcia Mikołaja I opolskiego. Być może pochodził on z Ciężkowic, niestety nic więcej o nim nie wiemy. Następnie w źródłach pojawia się jako właściciel Ciężkowic Rupert, syn Mikołaja von Kochtitz. Żonaty około 1469 r. z nieznaną przedstawicielką rodu Strzelów pozostawił dwóch synów: Lamberta i Hermana I. Córka Hermana I, Dorota (zm. przed 1544 r.) wniosła miejscowość w wianie Jerzemu Schelihowi. W 1572 r. wśród licznych majątków Hynka Petrowicza Charwata von Wiecze (zm. 1596 r.) wzmiankowane są również Ciężkowice. W drugiej połowie XVII w. majątek w Ciężkowicach należał do rozległych posiadłości Jerzego Adama Franciszka Leopolda von Gaschin, tajnego radcy dworu cesarskiego, od 1665 r. starosty księstwa opolsko-raciborskiego. Po jego śmierci w 1719 r. synowie zmarłego podpisali umowę spadkową na mocy której Ciężkowice wraz z Bodzanowicami, Chróstami i Ligotą otrzymał najstarszy z nich Franciszek Karol (1681-1733). Około 1725 r. sprzedał on dobra Ciężkowice z majątkami: Witosławice, Dzielawy, Grzędzin i Łaniec Antoniemu Leopoldowi von Kalckreuth (1698-1774). Po nim Ciężkowice i pozostałe wioski odziedziczył syn Jan Karol (ur. 1724 r.) Po bezpotomnej śmierci Jana Karola von Kalckreuth w 1797 r., na początku XIX w. dobra ciężkowickie przejęła rodzina von Sack. W 1830 r. w miejscowości wzmiankowano spadkobierców Breithera. W wiosce znajdował się pałac, folwark, 44 domy oraz młyn wodny. Ciężkowice liczyły 286 mieszkańców, w tym 3 ewangelików. W kolejnych latach posiadłość nabył ród von Wallhofen. Został on jeszcze odnotowany w opisie miejscowości z 1845 r., jednak autor korzystał z nieaktualnych informacji. Z innych źródeł wynika bowiem, że już w 1844 r. Franz von Wallhofen sprzedał majątek Eduardowi Dittrichowi (1816–1900). Okoliczności zakupu pozostają częściowo niejasne. Eduard urodził się w Chałupkach na Górnym Śląsku. Niewiele wiadomo o jego pierwszych latach życia, bowiem nie pochodził ze stanu szlacheckiego i najprawdopodobniej dopiero małżeństwo zawarte około 1844 r. z Adelheid Charlotte Friederike von König (1819–1893) z Modzurowa, wywodzącą się z zamożnej śląskiej rodziny ziemiańskiej, umożliwiło mu nabycie dóbr ciężkowickich. Niewykluczone, że zakup majątku został sfinansowany lub wsparty przez rodzinę von König, np. w formie posagu. Eduard Dittrich okazał się znakomitym administratorem i gospodarzem. W następnych latach rozpoczął błyskotliwą karierę w samorządzie prowincjonalnym. Przynajmniej od 1869 r. pełnił urząd starszego ziemskiego, następnie został dyrektorem Śląskiego Ziemstwa Kredytowego (Landschaftsdirektor), a także członkiem licznych komisji gospodarczych i rolniczych. Za zasługi dla administracji państwowej i rozwoju rolnictwa cesarz Niemiec i król Prus Wilhelm I nadał mu w 1877 r. dziedziczne szlachectwo. W 1890 r. został również odznaczony Orderem Korony II klasy (Kronenorden II. Klasse). Jako właściciel dóbr należał do patronów parafii w Grzędzinie oraz aktywnie wspierał miejscową społeczność, m.in. w latach 1873-1874 współfinansował budowę istniejącego do dziś neogotyckiego kościoła w Grzędzinie. Eduard von Dittrich zmarł 8 czerwca 1900 r. w Ciężkowicach. Spoczął na cmentarzu przy kościele parafialnym w Grzędzinie. Dobra w Ciężkowicach odziedziczył jego syn z małżeństwa z Adelheid - Georg von Dittrich (1850-1930). Eduard von Dittrich przynajmniej od 1886 r. dzierżawił od księcia raciborskiego majątek w Łubowicach. W 1892 r. Georg von Dittrich ożenił się z wywodzącą się z węgierskiej szlachty Elisabeth von Jóny-Jamnik (1870-1955) i para zamieszkała w pałacu w Łubowicach. Tam na świat przyszła przynajmniej trójka ich dzieci: Werner Georg Eduard Ferdinand Wilhelm Maria (1893- zm. po 1952 r.), Günther (1894-1917) i Maria Adelheid (1897-1984). Georg von Dittrich był rotmistrzem armii pruskiej, w przeciwieństwie do ojca nie zrobił kariery urzędniczej, był jednak również dobrym gospodarzem i rozwijał rodzinny majątek. Korzystając z problemów rodu von Eickstedt nabył posiadłość w Kornicach koło Raciborza. W pierwszych latach XX w., najprawdopodobniej około 1908–1910, za jego czasów wzniesiono obecny pałac w Ciężkowicach lub dokonano jego gruntownej przebudowy. Ostatecznie przed 1912 r. zrezygnował z dzierżawy Łubowic, koncentrując działalność gospodarczą na Kornicach i Ciężkowicach. Ostatnie lata życia spędził w rezydencji w Ciężkowicach. Jego najstarszy syn Werner z pomocą ojca w 1913 r. nabył od krewnych ze strony babki z rodu von König majątek Noschkowitz w Saksonii. Dobra te były mocno zadłużone i zdewastowane. Günther von Dittrich, drugi syn Georga, poległ w czasie I wojny światowej, w dniu 1917 r. Z kolei córka Maria Adelheid w 1924 r. została żoną Eduarda Carla Christiana Eugena von Bancka (1882-1962), radcy rządowego z Wojnowic koło Raciborza. Po śmierci Georga w 1930 r. właścicielką posiadłości w Ciężkowicach została wdowa po nim, Pani Elisabeth, z domu von Jony-Jamnik. W jej imieniu dobrami zarządzali generalni pełnomocnicy: syn Werner von Dittrich i zięć Eduard von Banck. Majątek w Ciężkowicach liczył aż 798 ha powierzchni, w tym 6,8 ha parku i ogrodu oraz 1,7 ha wód. Werner von Dittrich również służył w czasie I wojny światowej. Był porucznikiem, został odznaczony Żelaznym Krzyżem. W 1919 r. ożenił się z wdową Berthą Schoeller z domu von Chappuis (ur. 1888 r.). W 1922 r. Werner otrzymał stopień rotmistrza i zakończył karierę wojskową. Prawdopodobnie w latach 20. XX w. mieszkał w Saksonii i próbował zarządzać majątkiem Noschkowitz. Nie był jednak tak dobrym gospodarzem jak jego dziadek i ojciec, a przyszło mu również zmierzyć się z kryzysem gospodarczym lat 30. XX w. Znacznie lepiej radził sobie Eduard von Banck, który około 1930 r. przejął od von Dittrichów majątek w Kornicach. W 1932 r. Werner von Dittrich był zmuszony sprzedać zadłużone włości w Noschkowitz. Odtąd rodzinie pozostały tylko Ciężkowice. Werner von Dittrich próbował bronić posiadłości do samego końca. W 1945 r. mimo, że miał już 52 lata w stopniu majora stanął na czele jednostki Volkssturm-Bataillon 23/131 podporządkowanej 371 dywizji piechoty, walczącej pomiędzy Koźlem a Raciborzem z Armią Czerwoną. Werner otrzymał wpis do listy odznaczeniowej z datą 26 lutego 1945 r., kiedy to 371 D.P. dowodził gen. Hermann Niehoff. Dokument przyznania Klamry do Krzyża Żelaznego I klasy został podpisany 21 marca 1945 r. przez nowego dowódcę gen. Rolfa Scherenberga. Rodzina von Dittrich w 1945 r. opuściła Ciężkowice. Trudno powiedzieć, czy Werner wycofał się do Czech wraz z 371 D.P. Po II wojnie światowej zamieszkał w RFN. Tam w 1952 r. wystąpił o odszkodowanie za utracone mienie. To ostatnia informacja jaką udało się ustalić na jego temat. Po 1945 r. dobra w Ciężkowicach znacjonalizowano. Pałac wraz z folwarkiem został przekazany w zarząd Państwowemu Gospodarstwu Rolnemu z Zakrzowa. Obiekt funkcjonował jako Rejon Produkcyjny Ciężkowice. W dawnej rezydencji urządzono biura, mieszkania pracowników zakładu, stołówkę oraz przedszkole. Przeprowadzono remont adaptacyjny budynku, podwyższając go o jedną kondygnację i nakrywając płaskim dachem. Przedszkole funkcjonowało do początku XXI wieku. Od kilkunastu lat pałac w Ciężkowicach jest własnością prywatną. Właściciel prowadził generalny remont budynku. Prace budowlane w lipcu 2013 roku zbliżały się do końca. Pałac po raz kolejny został rozbudowany i ponownie nakryty wysokim dachem mansardowym z lukarnami. W 2023 r. pałac był w dobrym stanie. Pozostawał własnością prywatną. Budynek był nieodstępny, można go było zobaczyć z zewnątrz, z poza ogrodzenia. Do pałacu przylega niewielki park krajobrazowy i budynki gospodarcze dawnego folwarku.
Pałac w Ciężkowicach w marcu 2023 r.
Pałac w Ciężkowicach wzmiankowano już w 1830 i 1845 r. Zapewne to starsza, niezachowana siedziba. Obecnie istniejąca rezydencja została zbudowana na przełomie XIX i XX w. Zapewne przed 1910 r. W tym czasie mogło też dojść do przekształcenia starszego budynku. Ostatecznie powstała neobarokowa rezydencja z detalami secesyjnymi. Pałac kilkukrotnie przebudowywany, w tym w II połowie XX i w XXI w. W skutek przekształceń nastąpiło zatarcie większości cech stylowych. Budynek murowany z cegły, potynkowany, zbudowany na planie zbliżonym do prostokąta, trzykondygnacjowy, z zagospodarowanym poddaszem, nakryty dachem mansardowym z nowymi lukarnami (efekt ostatniej przebudowy, do niedawna pałac nakrywał dach płaski). Fasada ośmioosiowa, z centralnym czteroosiowym półokrągłym ryzalitem pozornym, poprzedzonym portykiem kolumnowym podtrzymującym balkon. Ryzalit zamknięty nowym trójkątnym przyczółkiem. W jednej z elewacji bocznych drugie wejście do budynku, poprzedzone gankiem kolumnowym, w drugiej elewacji bocznej i elewacji ogrodowej znacznie wysunięte ryzality. Elewacje uproszczone, pozostałości dawnych zdobień zachowane przede wszystkim we frontowym ryzalicie: półkolumny, okna w prostokątnych obramieniach z ozdobnymi gzymsami nadokiennymi.
Zabytki w Ciężkowicach
Do rejestru zabytków wpisano park pałacowy, nr rej.: 172/88 z 25.03.1988 r. Sam pałac nie został ujęty w rejestrze.
Informacje praktyczne i dojazd:
Przez Ciężkowice prowadzi ważna droga krajowa nr 45 z Chałupek do Opola, dzięki temu do miejscowości stosunkowo łatwo można dotrzeć komunikacją publiczną. W Ciężkowicach zatrzymują się autobusy PKS zarówno z Kędzierzyna – Koźla jak i Raciborza. Do Kędzierzyna – Koźla można łatwo dotrzeć pociągiem z Gliwic, a do Raciborza kursują z Gliwic autobusy PKS. Ze względu na większą liczbę połączeń proponuję dojazd przez Kędzierzyn. Samochodem z Gliwic do Ciężkowic najłatwiej dotrzeć jadąc DK 408 do Bierawy, a następnie drogami lokalnymi przez Cisek, Sukowice, Steblów, Zakrzów do trasy DK 45. Drogą nr 45 należy jechać w kierunku Raciborza, prowadzi ona przez środek Ciężkowic. Na miejscu jest spory problem z zaparkowaniem. Z głównej trasy najlepiej skręcić w prawo w drogę dojazdową do gospodarstwa rolnego i na jej poboczu zostawić samochód. Odległość: w jedną stronę niecałe 50 km.
Damian Dąbrowski
Maj 2010 r., aktualizacje: lipiec 2013 r., marzec 2023 r., czerwiec 2026 r.
Pałac na zdjęciach z lat 2009-2013
