Powiat górowski, gmina Góra
(nazwa niemiecka Sallschütz, Kreis Guhrau)
Zabytki w Zawieścicach
Do rejestru zabytków w Zawieścicach wpisany został drewniany wiatrak (koźlak) z XIX wieku (nr rej. A/4046/1175 z dnia 19 grudnia 1990 r.).Ponadto w ewidencji zabytków uwzględniono historyczny układ przestrzenny wsi, zespół folwarczny, w tym spichlerz, oraz park krajobrazowy.
Zawieścice to niewielka miejscowość w północnej części Dolnego Śląska. Wzmiankowano ją w 1433 r. pod nazwą Zalischicz. Od 1750 r. jeden z majątków w wiosce związany był z jednym rodem – von Schlichting. Jeszcze pod koniec XVIII wieku Zawieścice składały się z dwóch części. Według opisu Friedricha Alberta Zimmermanna z 1791 roku pierwsza, miejska część należała do Góry i obejmowała pięć gospodarstw kmiecych, wiatrak oraz dwa domy zamieszkane przez 43 osoby. Druga część stanowiła majątek rycerski należący do generała barona von Schlichtinga. Znajdował się tutaj pański dwór, folwark, trzy gospodarstwa służebne, jedenaście wolnych gospodarstw, sześciu zagrodników, wiatrak i cztery inne domy. Łącznie mieszkało tu 166 osób. W wydanym w 1830 roku opisie Johanna Knie jako właścicielkę dóbr podano panią von Canabus, z domu von Schlichting. Majątek obejmował folwark, browar i wiatrak. Cała wieś liczyła 27 domów oraz 191 mieszkańców. Wzmiankowano również miejscowy kościół ewangelicki należący do parafii w Górze. Piętnaście lat później, w kolejnym wydaniu dzieła Kniego z 1845 roku, jako właściciel został wymieniony baron von Schlichting, a liczba mieszkańców zmniejszyła się do 179 osób. W miejscowości funkcjonował nadal folwark, browar, wiatrak oraz hodowla owiec. Pod koniec XIX wieku dobra posiadał Rudolf Friedrich von Schlichting, właściciel majoratu z pobliskiej Górczyny. Księga adresowa z 1894 roku podaje, że majątek liczył 165 ha, w tym 105 ha gruntów ornych, 22 ha łąk, 17 ha lasów i 21 ha podwórzy oraz pozostałych użytków. Administrację prowadził zarządca Strube, a gospodarstwo specjalizowało się w hodowli bydła. W okresie międzywojennym majątek pozostał w rękach tej samej rodziny. Adressbuch z 1926 roku wymienia jako właściciela nadal Rudolfa Friedricha von Schlichtinga. Zarządcą był August Kube. Powierzchnia folwarku wzrosła do 178 ha, z czego 115 ha zajmowały pola uprawne, 25 ha łąki, 17 ha lasy, 9 ha pastwiska oraz stawy i zabudowania gospodarcze. Gospodarstwo prowadziło hodowlę bydła rasy wschodniofryzyjskiej, hodowlę koni półkrwi, rozwijało chów owiec merynosów, sprzedawało tuczniki i intensywnie uprawiało buraki cukrowe. Ostatnia przedwojenna księga adresowa z 1937 roku potwierdza ciągłość własności. Majątek należał do Rudolfa Friedricha von Schlichtinga, właściciela majoratu w Górczynie, natomiast funkcję pełnomocnika pełnił dr Leo von Unruh, mieszkający w Górze. Profil gospodarstwa pozostał podobny – dominowała produkcja rolnicza i hodowlana oparta na dużym folwarku. Po zakończeniu II wojny światowej dobra przejęło państwo polskie. Według kart ewidencyjnych ziemię wraz z zabudowaniami otrzymały początkowo rodziny Karpińskich, Kościkiewiczów, Królów i Ćwierków, natomiast od 1956 roku właścicielem została Rolnicza Spółdzielnia Produkcyjna, której później nadano im. 35-lecia PRL.
Współczesne karty ewidencyjne wskazują, że zachowany jeszcze pod koniec XX wieku budynek określany jako dwór został wzniesiony w drugiej połowie XIX wieku jako rządcówka obsługująca majątek rodziny von Schlichting. Nie była to reprezentacyjna rezydencja właścicieli, lecz dom administratora folwarku. Choć warto zauważyć, że Zimmermann wzmiankował dwór już w 1791 r. Nie można wykluczyć, iż w kartach ewidencyjnych popełniono błąd. Budynek usytuowano przy zachodniej pierzei podwórza folwarcznego, od strony parku krajobrazowego i stawów. Był to murowany, tynkowany, parterowy obiekt na planie prostokąta z użytkowym poddaszem, podpiwniczony i nakryty dachem naczółkowym. Charakterystycznym elementem elewacji frontowej był drewniano-szachulcowy ganek, natomiast od strony ogrodu znajdowało się drugie wejście prowadzące na podest. We wnętrzu zachował się pierwotny układ pomieszczeń, drewniane schody z ozdobną balustradą oraz sklepione piwnice. W wysokim naczółkowym dachu znajdowały się niewielkie dekoracyjne otwory typu „wole oko”. Już w latach osiemdziesiątych XX wieku stan techniczny budynku oceniano jako zły. Rozebrano dobudowaną od północy świetlicę, a konserwatorzy wskazywali na zawilgocenie murów, uszkodzoną więźbę dachową, liczne ubytki dachówki oraz zniszczoną stolarkę i instalacje. Zalecano pilne zabezpieczenie obiektu i remont dachu. Do prac remontowych jednak nie doszło. Obecnie dwór już nie istnieje. Prawdopodobnie rozebrano go w 1994 roku. Znacznie lepszy los spotkał dawny folwark, ukształtowany w drugiej połowie XIX wieku wokół zwartego czworobocznego podwórza gospodarczego. Od zachodu przylegał do niego XVIII-wieczny park krajobrazowy z systemem stawów i grobli, natomiast od wschodu ciąg budynków gospodarczych i mieszkalnych ustawionych równolegle do drogi prowadzącej z Góry do Wąsosza. W skład zespołu wchodziły między innymi stodoła, obory, stajnia, magazyny, budynki mieszkalne oraz dawna rządcówka. Po II wojnie światowej zabudowania zostały zaadaptowane na potrzeby Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej. W 1950 roku wzniesiono nowy budynek mieszkalny, w latach osiemdziesiątych przebudowano część zabudowań gospodarczych na mieszkania pracownicze, wymieniono pokrycia dachowe oraz rozebrano świetlicę stojącą przy dworze. W czasie sporządzania kart ewidencyjnych większość budynków gospodarczych pozostawała użytkowana i utrzymana w dobrym stanie, natomiast park był już silnie zdewastowany. Obecnie całe założenie stanowi własność prywatną i jest dobrze utrzymane.
Zawieścice położone są około 6 kilometrów na południowy wschód od Góry. Z miasta powiatowego dojazd DW 324 w kierunku Rawicza do miejscowości Kłoda Górowska, skąd do Zawieścic prowadzi lokalna droga. Zespół folwarczny z parkiem znajduje się we wschodniej części wioski. Przybliżona lokalizacja nieistniejącego dworu:
51.64043036735144, 16.5783937492077
Damian Dąbrowski,
Sierpień 2026 r.
