Powiat jaworski, gmina Bolków
(nazwa niemiecka Wolmsdorf, Kreis Bolkenhain, od 1932 r. Kreis Jauer)
Zabytki w Wolbromku
Do rejestru zabytków wpisano:
· kościół filialny pw. św. Barbary — nr rej. A/2096/1473 z 13.01.1966 r.;
· cmentarz przykościelny — nr rej. A/2097/997/J z 8.12.1989 r.
W gminnych wykazach ewidencyjnych uwzględniono ponadto zespół dworski z folwarkiem przy numerach 105 i 106: dwór, budynek mieszkalny, dwie stajnie, dwie obory i dwie stodoły. W wykazie z 2020 r. wymieniono również mur cmentarza, dawną szkołę i klub sportowy pod nr 46 oraz remizę OSP pod nr 43A. Zachowany dwór jest ujęty jedynie w ewidencji zabytków.
Wolbromek położony jest w dolinie Nysy Szalonej, na wschód od Bolkowa, około 13 km na południe od Jawora w linii prostej. Zabudowania miejscowości rozciągają się wzdłuż drogi biegnącej równolegle do rzeki. Zachowany dwór i folwark Górnego Wolbromka znajdują się w zachodniej części wsi, od strony Bolkowa, przy posesjach oznaczonych numerami 105 i 106. Miejscowość ma średniowieczną metrykę. Knie w opracowaniu z 1845 r. przytoczył jej dawne nazwy: Walcheymsdorff z 1369 r., Wolframsdorff z 1399 r. oraz Wolfmanstorf z 1495 r. W późniejszych źródłach występuje przede wszystkim jako Wolmsdorf. Historycznie dzieliła się na trzy części: Dolny Wolbromek (Nieder-Wolmsdorf), Górny Wolbromek (Ober-Wolmsdorf) oraz Wolbromek Miejski (Städtisch-Wolmsdorf), należący do miasta Bolkowa. W Dolnym i Górnym Wolbromku funkcjonowały odrębne majątki ziemskie.
Wolbromek Dolny
Według Zimmermanna wcześniejszym właścicielem Dolnego Wolbromka był Johann Leopold von Thielisch. W 1654 r. dobra należały do Hansa von Schweichen, natomiast w 1785 r. pozostawały już w posiadaniu hrabiego von Schweinitz. W tym czasie dolna część miejscowości liczyła 293 mieszkańców. Znajdowały się w niej trzy folwarki, sześć gospodarstw kmiecych, 28 zagrodniczych, 12 chałupniczych oraz dwa młyny wodne. Zimmermann wspomniał również o kościele, który do 3 lutego 1654 r. służył ewangelikom. W 1830 r. Knie wymienił jako właściciela Hansa Melchiora Juliusa hrabiego von Schweinitz und Crayn. Dolny Wolbromek liczył wówczas 52 domy i 309 mieszkańców, w tym 16 katolików. Odnotowano dwa folwarki, szkołę ewangelicką, kościół katolicki, dwa młyny wodne i tartak. Majątek był związany z dobrami w Jugowej (Hausdorf). W 1845 r. posiadaczem był Hans Ernst Friedrich hrabia von Schweinitz und Crayn. Miejscowość podlegała w zakresie sądownictwa urzędowi fideikomisu Jugowa–Kłaczyna. Liczyła 55 domów i 369 mieszkańców, w tym 23 katolików. Działały tu szkoła ewangelicka, dwa młyny wodne, tartak i dwie gospody. Knie wymienił także jedenastu rzemieślników i jednego kramarza. Wykaz szlachty śląskiej z 1857 r. potwierdza, że Dolny Wolbromek należał do Hansa Ernsta Friedricha hrabiego von Schweinitz und Crayn, barona von Kauder. Wśród jego posiadłości wymieniono również majorat w Jugowej, Krajów, Kłaczynę i Przyłęgów. Przy Dolnym Wolbromku zamieszczono datę 1730 r., zapewne od tego czasu wieś należała do rodziny von Schweinitz. Jeszcze w 1937 r. majątek dolny wchodził w skład majoratu Jugowa. Właścicielem całego zespołu dóbr był Friedrich hrabia von Schweinitz und Krain, baron von Kauder, zamieszkały w Jugowej. Dolny Wolbromek dzierżawił Rudolf hrabia von Schweinitz, podpułkownik w stanie spoczynku. Posiadłość miała powierzchnię 320 ha, w tym 168 ha pól uprawnych, 42 ha łąk, 15 ha pastwisk, 95 ha lasów oraz 6 ha podwórzy i innych gruntów. Warto zaznaczyć rozbieżność samego źródła: wymienione kategorie sumują się do 326 ha, mimo podanej powierzchni ogólnej 320 ha.
Nieistniejący dwór i pozostałości folwarku
Dwór w Dolnym Wolbromku nie zachował się. Pozostałości folwarku stanowią materialny ślad odrębnego majątku związanego przez pokolenia z rodziną von Schweinitz.
Pozostałości majątku w Wolbromku Dolnym
Wolbromek Górny
Zimmermann wymienił wśród dawnych właścicieli Górnego Wolbromka Gottfrieda Wilhelma von Thielisch. W 1740 r. dobra należały do Maximiliana von Reibnitz, następnie do barona von Kottwitz, a w 1785 r. do majorowej von Prittwitz. W 1785 r. w Górnym Wolbromku znajdowały się pańska siedziba mieszkalna, folwark, dwa budynki szkolne i młyn wodny. Miejscowość liczyła 289 mieszkańców, osiem gospodarstw kmiecych, szesnaście zagrodniczych i osiemnaście chałupniczych. W 1830 r. właścicielem pozostawał porucznik Theodor von Prittwitz. Górny Wolbromek liczył 59 domów i 374 mieszkańców, w tym czternastu katolików. Knie odnotował jeden folwark pański oraz młyn wodny. Przed 1845 r. dobra nabył kupiec E. H. Kramsta. To z nim związana jest budowa zachowanego dworu, datowana na 1841 r. W 1845 r. Górny Wolbromek miał 62 domy i 387 mieszkańców, w tym 31 katolików. Poza folwarkiem działały tu młyn wodny, gospoda i dziesięć warsztatów tkactwa lnianego. W majątku utrzymywano 960 owiec oraz 165 sztuk bydła. Według kart ewidencyjnych przed 1870 r. posiadłość należała do rodziny von Schmettow, co nie znajduje potwierdzenie w źródłach z epoki. Do 1861 r. jako właściciela majątku wzmiankowano Ernsta Kramstę, a w 1866 r. Rudolfa Kramstę. W 1870 r. kupił go Leopold von Loesch. Prawdopodobnie z jego działalnością wiązała się rozbudowa i modernizacja folwarku w ostatnich dziesięcioleciach XIX w. Księga adresowa z 1894 r. wymienia Leopolda von Loesch, tajnego radcę rejencyjnego, królewskiego landrata i rotmistrza w stanie spoczynku. Górny Wolbromek obejmował wtedy 308 ha: 192 ha pól, 37 ha łąk, 1 ha pastwisk, 72 ha lasów, 1 ha wód oraz 5 ha podwórzy i pozostałych gruntów. W 1926 r. właścicielką była Gertrud hrabina von Schmettow z domu von Loesch. Pełnomocnikiem właścicielki był hrabia von Schmettow, generał porucznik w stanie spoczynku. Dobra liczyły 319 ha, w tym 183 ha pól, 35 ha łąk, 21 ha pastwisk, 74 ha lasów, 1 ha wód oraz 5 ha parku, ogrodów, podwórzy i innych gruntów. Prowadzono hodowlę bydła czerwono-białego typu wschodniofryzyjskiego oraz sprzedaż buhajów. Gertrud von Schmettow pozostawała właścicielką także w 1937 r. Powierzchnia majątku wynosiła wówczas 310 ha: 175 ha pól, 28 ha łąk, 27 ha pastwisk, 70 ha lasów oraz 10 ha parku, ogrodów, podwórzy i pozostałych gruntów.
Dwór
Zachowany dwór, oznaczony numerem 105, wzniesiono w 1841 r. z inicjatywy E. H. Kramsty. Datę i inicjały fundatora umieszczono na piaskowcowej tablicy w zachodniej elewacji. Autorzy karty ewidencyjnej dopuszczają wykorzystanie przy budowie fragmentów wcześniejszej siedziby. Budynek znajduje się po południowej stronie Nysy Szalonej, w południowej pierzei podwórza folwarcznego. Elewacja frontowa jest skierowana na północ, ku dziedzińcowi. Przed wejściem urządzono podjazd, którego granicę wyznaczał półkolisty mur otaczający klomb. Dwór wymurowano z kamienia i cegły, a elewacje otynkowano. Budowla ma plan prostokąta, dwie kondygnacje nadziemne, częściowe podpiwniczenie i użytkowe poddasze pod dachem naczółkowym. Fasada jest siedmioosiowa i symetryczna, z wejściem pośrodku, poprzedzonym schodami. Otwór wejściowy otrzymał proste piaskowcowe obramienie zwieńczone gzymsem. Podziały elewacji podkreślają gzymsy międzykondygnacyjny i wieńczący oraz pasowe boniowanie przyziemia. Okna piętra ujęto w proste, profilowane obramienia. W zachodniej elewacji, ponad oknem poddasza, znajduje się wspomniana tablica z napisem „1841” i inicjałami „E.H.K.”. Wnętrza mają zasadniczo układ dwutraktowy, z sienią i klatką schodową w środkowej części. W piwnicach zachowały się sklepienia, a w części pomieszczeń parteru sklepienia kolebkowe odcinkowe.
Dwór w dawnym Wolbromku Górnym
Folwark i otoczenie
Zabudowania gospodarcze rozmieszczono wokół regularnego, prostokątnego dziedzińca. Wjazd prowadził od północy, odnogą głównej drogi wiejskiej, biegnącą wzdłuż cieku wodnego. Przy wjeździe karta ewidencyjna odnotowała pozostałość kamiennego muru otaczającego majątek. Zespół obejmował budynek mieszkalny nr 106, dwie stajnie, dwie obory, dwie stodoły oraz dodatkowy budynek gospodarczy. Budynek mieszkalny pochodzi z około połowy XIX w. i został przekształcony podczas późniejszej rozbudowy folwarku. Znaczną część zabudowy gospodarczej datowano na lata 1880–1890. Na południe od zespołu, na skarpie, znajdowały się park, sad i pastwisko. Przed dworem urządzono gazon. Dawniej brukowany dziedziniec w czasie sporządzania karty miał przeważnie nawierzchnię ziemną. Część budynków gospodarczych przebudowano w latach osiemdziesiątych XX w.
Losy po 1945 r.
Po drugiej wojnie światowej majątek przejął Skarb Państwa. Dwór i folwark użytkowały kolejne państwowe gospodarstwa rolne, w tym PGR Bolków. W 1993 r. nieruchomość przejęła Agencja Własności Rolnej Skarbu Państwa. Karta dworu z 1994 r. odnotowuje wykorzystanie części budynku przez Przedsiębiorstwo Rolno-Hodowlane „Wolbromek” oraz przeznaczenie pozostałej części na mieszkania pracowników dawnego PGR. Karta folwarku wskazuje jego dalsze użytkowanie rolnicze przez dzierżawcę. Dane te dokumentują stan z czasu opracowania kart. Obecnie folwark i dwór są wykorzystywane przez przedsiębiorstwo rolne, można je zobaczyć z zewnątrz, z pewnej odległości.
Wolbromek położony jest około 20 kilometrów na południe od Jawora. Zespół Górnego Wolbromka najłatwiej odnaleźć, wjeżdżając do miejscowości od strony Bolkowa. Dwór nr 105 i sąsiadujący z nim folwark znajdują się w zachodniej części wsi, po południowej stronie rzeki, przy zabudowaniach nr 106.
Dokładna lokalizacja dworu:
50.92848197683414, 16.116407537037322
Damian Dąbrowski,
Wrzesień 2026 r.