Powiat górowski, gmina Wąsosz
(nazwa niemiecka Wehrse, Kreis Guhrau)
Zabytki w Wiewierzu
Do rejestru zabytków w Wiewierzu nie został wpisany żaden obiekt. W wojewódzkiej ewidencji zabytków ujęto historyczny układ ruralistyczny miejscowości oraz zespół folwarczny z domem administratora, budynkami mieszkalnymi nr 15–17, stajnią, spichlerzem, stodołami i pozostałymi zabudowaniami gospodarczymi. Ochroną objęto również dom mieszkalny nr 28 wraz z oborą i spichlerzem oraz dawną kuźnię.
Wiewierz położony jest we wschodniej części gminy Wąsosz. Początki miejscowości związane są z funkcjonowaniem folwarku należącego do dóbr w pobliskim Czarnoborsku (Sandeborske). Najstarsza znana wzmianka pochodzi z opracowania Fryderyka Alberta Zimmermanna z 1787 r., w którym Wiewierz wymieniono jako folwark zamieszkały przez dziewięciu zagrodników. Oznacza to, że już pod koniec XVIII wieku obok zabudowań gospodarczych istniała niewielka osada związana z pracą w majątku ziemskim. Stan ten utrzymał się również w pierwszej połowie XIX wieku. Johann Gottlieb Knie w wydaniach swojego słownika z lat 1830 i 1845 określał Wiewierz jako folwark należący do Czarnoborska („Wehrse, Vorwerk von Sandeborske”). Dopiero w drugiej połowie XIX stulecia rozpoczął się okres największego rozwoju majątku. Folwark został przejęty przez państwo pruskie i włączony do systemu królewskich domen (Königliche Domänen) zarządzanych bezpośrednio przez administrację państwową. W przeciwieństwie do większości śląskich majątków ziemskich nie był własnością prywatnego właściciela, lecz Skarbu Państwa Pruskiego. O jego znaczeniu świadczy fakt, że zarządzali nim najwyżsi urzędnicy administracji domen państwowych, a majątek podporządkowano specjalistycznej hodowli koni przeznaczonych dla armii. W latach siedemdziesiątych XIX wieku utworzono tutaj Königliches Remonte-Depot Wehrse – Królewską Stadninę Depozytową. Zadaniem takich ośrodków był zakup, wychów oraz przygotowanie młodych koni przeznaczonych dla kawalerii i artylerii armii pruskiej. Były one jednym z najważniejszych elementów wojskowego systemu zaopatrzenia, a ich liczba na Śląsku była stosunkowo niewielka. Wiewierz należał do grona największych tego typu obiektów na północnym Dolnym Śląsku. Rozwój stadniny dobrze ilustrują zachowane dane statystyczne. W 1886 r. utrzymywano tutaj 386 koni, natomiast pięć lat później już około 410. Według danych z 1912 r. liczba koni wzrosła do około 460 sztuk. Oprócz nich hodowano bydło i trzodę chlewną, jednak to właśnie konie stanowiły podstawę funkcjonowania całego majątku. Księga adresowa z 1894 r. podaje bardzo szczegółowy opis domeny. Powierzchnia majątku wynosiła 793 ha, z czego 628 ha stanowiły grunty orne, 113 ha łąki, 15 ha pastwiska, 20 ha lasy oraz 20 ha nieużytki. Hodowano 386 koni, 28 sztuk bydła, 21 owiec i 91 świń, a roczny dochód netto osiągał 13 791 marek. Tak duże gospodarstwo wymagało rozbudowanej administracji. Oprócz administratora zatrudniano inspektora, księgowego oraz lekarza weterynarii, natomiast przy hodowli koni i pracach polowych pracowała liczna grupa robotników folwarcznych. Wraz z utworzeniem stadniny całkowicie przebudowano układ przestrzenny założenia. Zachowany plan Remonte-Depot Wehrse pokazuje starannie zaprojektowany kompleks gospodarczy, którego kompozycja podporządkowana była zarówno potrzebom hodowli koni, jak i sprawnemu zarządzaniu majątkiem. Założenie składało się z dwóch odrębnych dziedzińców gospodarczych, części rezydencjonalno-administracyjnej oraz kolonii mieszkaniowej dla pracowników. Główna oś komunikacyjna prowadziła od południowej bramy przez oba podwórza gospodarcze aż do domu administratora i parku. Wyraźne oddzielenie części administracyjnej od zaplecza gospodarczego należało do charakterystycznych cech pruskich domen państwowych. Na terenie zespołu znajdował się dom administratora (Administrationshaus), będący obecnym pałacem, dom urzędników (Beamtenhaus), dom mistrza paszowego (Futtermeisterhaus), liczne budynki mieszkalne dla pracowników, trzy stajnie remontowe (Remonte-Ställe), stajnia dla koni roboczych i bydła, stajnia dla chorych koni (Krankenstall), kuźnia, pralnia, piekarnia z piecem chlebowym, wozownia z wagą, spichlerze, stodoły oraz liczne magazyny i budynki gospodarcze. Całość tworzyła samowystarczalny organizm gospodarczy funkcjonujący według wojskowych zasad organizacji.
W tym okresie powstał również zachowany do dziś budynek określany współcześnie mianem pałacu. W rzeczywistości nie był on rezydencją właściciela ziemskiego, lecz służbowym domem administratora państwowej domeny. Budynek usytuowano w wydzielonej części założenia, oddzielonej od folwarku parkiem i ogrodzeniem. Był to parterowy, podpiwniczony, siedmioosiowy budynek nakryty wysokim dachem dwuspadowym z użytkowym poddaszem. Reprezentacyjny podjazd oraz niewielki park podkreślały jego administracyjny charakter.
Wygląd całego założenia z początku XX wieku dokumentują liczne pocztówki przedstawiające Königliches Remonte-Depot Wehrse. Ukazują one dom administratora, dom urzędników, dom mistrza paszowego, stajnie remontowe, urząd pocztowy oraz pozostałe zabudowania folwarczne. Zachowany plan sytuacyjny oraz ikonografia pozwalają odtworzyć wygląd jednego z najlepiej zorganizowanych zespołów hodowli koni wojskowych na Dolnym Śląsku.
Widok majątku na dawnych widokówkach i mapie. Materiały z przełomu XIX i XX w. Za: https://polska-org.pl/4535444,Wiewierz,Palac_Wiewierz.html (dostęp: 7.07.2026 r.)
Po zakończeniu I wojny światowej rozpoczęła się parcelacja państwowych domen. W 1921 r. majątek podzielono pomiędzy sześciu prywatnych właścicieli. Największe gospodarstwo należało do Johannesa Grahlmanna i obejmowało ponad 60 ha. Pozostałe części przejęli Heinrich Albersmacher, Georg Düber, Robert Wittig, Gustav Garlich oraz Fritz Nannenkamp. Likwidacja stadniny spowodowała zmianę funkcji większości budynków. Dawne stajnie remontowe przekształcano przede wszystkim w obory i budynki gospodarcze dostosowane do produkcji rolnej. To właśnie w tym okresie rozpoczęły się przebudowy widoczne do dziś.
Pomimo parcelacji zasadniczy układ przestrzenny całego założenia nie został zniszczony. Zachowano dwa główne dziedzińce gospodarcze, część rezydencjonalną z domem administratora oraz kolonię mieszkaniową pracowników. Zmieniły się przede wszystkim funkcje poszczególnych budynków, natomiast pierwotna kompozycja przestrzenna pozostała czytelna.
Po 1945 r. majątek przejęło państwo polskie. Grunty i zabudowania użytkowały kolejno Państwowe Gospodarstwo Rolne, Gminny Ośrodek Maszynowy oraz Gminna Spółdzielnia. W następnych latach część budynków została przebudowana lub rozebrana, a dawne funkcje gospodarcze uległy zatarciu.
Do dziś zachował się jednak rozległy zespół folwarczny obejmujący dawny dom administratora, budynki mieszkalne kolonii pracowniczej, stajnie, spichlerze oraz liczne obiekty gospodarcze. Niestety znacznie gorzej zachował się park otaczający dawny dom administratora. Już na początku lat dziewięćdziesiątych XX wieku wskazywano, że większość pierwotnego drzewostanu została usunięta, układ alei stał się nieczytelny, a ogrodzenie zachowało się jedynie fragmentarycznie. Mimo to czytelny pozostaje podział całego założenia na część reprezentacyjno-administracyjną oraz gospodarczą.
Wiewierz położony jest około 14 kilometrów na wschód od Góry, przy drodze wojewódzkiej nr 324 łączącej Górę z Rawiczem. Trasa ta przebiega przez sam środek wsi. Zespół dworsko-folwarczny znajduje się w jej bezpośrednim sąsiedztwie, we wschodniej części Wiewierza. Dokładna lokalizacja budynku określanego jako pałac:
51.625977737606014, 16.71947479141355
Damian Dąbrowski,
Lipiec 2026 r.
