Powiat nyski, gmina Korfantów
(nazwa niemiecka: Steinau O.S., Kreis Neustadt O.S.)
Rys historyczny i stan obecny:
Początki miejscowości sięgają co najmniej pierwszej połowy XIII w. W dokumencie z 1226 r. w po raz pierwszy pojawia się informacja o kościele w Ścinawie Małej. Mniej więcej w tym samym czasie nastąpiła lokacja miasta. Miasto należało początkowo do książąt opolskich, a następnie do biskupów wrocławskich. W nieznanych okolicznościach miejscowość przeszła w ręce śląskiego rycerstwa. Majątek w Ścinawie Małej był własnością Baltazara von Mettich (zm. 1612 lub 1613 r.), sędziego ziemskiego księstwa opolsko – raciborskiego. Baltazar pozostawił dwie córki oraz syna Jana Krzysztofa, który zmarł bezpotomnie w 1635 r. W czasach późniejszych dobra w Ścinawie Małej ponownie stały się własnością kościelną, między innymi z ksiąg adresowych z 1905 i 1921 r. wynika, że majątek należał do kościoła katolickiego. Przed 1945 rokiem właścicielem dworu był Józef Ivan, pełniący funkcję burmistrza Ścinawy Małej. W budynku mieściło się jego mieszkanie, a w przylegających od wschodu zabudowaniach funkcjonowały restauracja oraz rozlewnia piwa.
Dwór
Późnorenesansowy dwór został wzniesiony około 1600 roku, prawdopodobnie przez rodzinę von Mettich. W ciągu kolejnych stuleci budowla była wielokrotnie przebudowywana. Największe przekształcenia przeprowadzono w XVIII wieku, kiedy przebudowano niemal cały obiekt, zachowując jednak znaczną część wcześniejszych murów i sklepień oraz nadając mu charakterystyczny wysoki dach łamany. Kolejna modernizacja nastąpiła w pierwszej połowie XIX wieku, natomiast około 1930 roku wykonano nowe opracowanie wejścia głównego z prostym betonowym portalem i ostrołukową supraportą. Dwór jest budowlą murowaną z cegły, podpiwniczoną, dwukondygnacyjną, założoną na planie mocno wydłużonego prostokąta z prostokątną przybudówką od wschodu. Korpus przykrywa wysoki dach łamany o trzech połaciach, natomiast przybudówkę niski dach pulpitowy. Budynek zachował wiele elementów pochodzących jeszcze z około 1600 roku. W piwnicach znajdują się obszerne pomieszczenia sklepione kolebkami z lunetami, natomiast na parterze zachowała się reprezentacyjna sala przykryta czterema przęsłami sklepień kolebkowych z lunetami wspartymi na masywnym centralnym filarze. Oryginalny charakter zachowała również klatka schodowa oraz część sklepień z okresu renesansu i przebudowy osiemnastowiecznej. W dawnej kuchni występują sklepienia żaglaste wzmocnione gurtami, a w przybudówce zachowały się kolejne sklepienia żaglaste oraz strop odcinkowy. Więźba dachowa ma konstrukcję wieszarową z dwoma rzędami stolców i również stanowi historyczny element objęty ochroną konserwatorską. Fasada dworu jest asymetryczna i liczy dziesięć osi. Wejście główne umieszczono poza osią budynku, akcentując je skromnym portalem z około 1930 roku oraz ostrołukową supraportą. Zachodnia elewacja ma układ trzyosiowy, natomiast elewacja północna wyróżnia się nieregularnym rozmieszczeniem otworów okiennych. Na wschodnim szczycie zachowały się czytelne ślady wcześniejszego, wyższego dachu przybudówki oraz zamurowanego wejścia prowadzącego niegdyś na strych. Po II wojnie światowej majątek przejęła Gminna Spółdzielnia „Samopomoc Chłopska”. W budynku działała restauracja, część pomieszczeń przeznaczono na świetlicę wiejską, a do początku lat siedemdziesiątych funkcjonowała również rozlewnia wód gazowanych. W 1982 roku obiekt opuszczono, a dziesięć lat później został przejęty przez gminę Korfantów. W końcu XX wieku dwór pozostawał już nieużytkowany i znajdował się w złym stanie technicznym. Nie prowadzono w nim po 1945 roku poważniejszych prac remontowych. Mimo znacznego zaniedbania zachowały się cenne elementy historyczne. Autorzy karty ewidencyjnej wskazywali na konieczność przeprowadzenia kapitalnego remontu, poprzedzonego badaniami architektonicznymi, podkreślając szczególną wartość historycznych sklepień, bryły budynku i konstrukcji dachowej. W pierwszej połowie 2010 r. w Internecie można było znaleźć ofertę sprzedaży budynku. Adres: ul. Prudnicka 3. W 2023 r. dwór pozostawał nieużytkowany i zabezpieczony przed wejściem. Być może w dalszym ciągu należał do gminy Korfantów.
Stan dworu w Ścinawie Małej w kwietniu 2023 r.
Podczas wizyty w Ścinawie Małej warto zobaczyć kościół parafialny p.w. Nawiedzenia NMP. Gotycka świątynia zbudowana w XIV lub XV w., w czasach późniejszych była wielokrotnie przebudowywana i przekształcana (m.in. XVIII w., 1896 r.), w jej wnętrzu zachowało się barokowe i rokokowe wyposażenie.
Zabytki w Ścinawie Małej
Do rejestru zabytków sztuki w Ścinawie Małej wpisano: kościół parafialny (8.02.1966 r., nr rej.: 1124/66) i dwór (7.02.1973 r., nr rej.: 1999/73 i ponownie 14.06.1989 r., nr rej.: 2192/89).
Informacje praktyczne i dojazd:
Dojazd komunikacją publiczną do Ścinawy Małej zapewniają kursujące z Prudnika autobusy firmy Veolia Transport Sp. zo.o. (7 kursów, tylko w dni robocze). Do Prudnika z Gliwic można dotrzeć pociągiem z przesiadką w Kędzierzynie – Koźlu. Podróżującym samochodem proponuję jechać z Gliwic autostradą A4 w kierunku Wrocławia do węzła Krapkowice, następnie DK 409 w stronę Prudnika do miasta Biała. Z Białej najlepiej wyjechać lokalną drogą (ul. Nyska) prowadzącą przez Śmicz do Ścinawy Małej. Odległość: w jedną stronę około 100 km. W centrum Ścinawy Małej trzeba skręcić w lewo, w ul Prudnicką, dwór znajduje się niedaleko od skrzyżowania po jej lewej stronie. Samochód można zaparkować przy budynku.
Damian Dąbrowski,
Listopad 2010 r., aktualizacja kwiecień 2023 r.
Dwór w Ścinawie w 2009 r.
