Powiat oleśnicki, gmina Bierutów
(nazwa niemiecka Zantoch, Kreis Oels)
Zabytki w Sątoku
Do ewidencji zabytków w miejscowości wpisano m.in. zespół folwarczny: dom mieszkalny i budynek gospodarczy nr 32, budynek gospodarczy i stodołę nr 35, budynek gospodarczy pomiędzy nr 37 i 38, dom mieszkalny i zabudowania gospodarcze nr 38 oraz dom mieszkalny i zabudowania gospodarcze nr 41. Ochroną ewidencyjną objęto również obustronne nasadzenie drzew pomiędzy dawnym folwarkiem a centrum wsi.
Miejscowość wzmiankowano po raz pierwszy w 1204 r. W 1603 r. Sątok należał do Nikolausa von Posadowskiego. W 1661 r. wieś była własnością Justa von Kospotha. W rękach tego potomków majątek pozostawał do lat 30. XX wieku. W 1700 r. w Sątoku wzmiankowano Joachima Wenzla von Kospoth. W XVIII wieku tutejsza posiadłość została włączona w skład należącego do Kospothów majoratu Brzezinka. W 1785 r. w Sątoku znajdowały się folwark, szkoła, 4 gospodarstwa kmieci, 24 zagrodników, 1 chałupnik oraz młyn wodny. Miejscowość liczyła wówczas 163 mieszkańców. Według opisu z 1830 r. znajdowały się tutaj folwark, 40 domów, ewangelicka szkoła, browar, gorzelnia i młyn wodny. Wieś zamieszkiwało 247 ewangelików. W 1845 r. wzmiankowano folwark, 41 domów i 328 mieszkańców, w tym jednego katolika, a także ewangelicką szkołę, młyn wodny, browar, gorzelnię oraz hodowlę owiec merynosów. Właściciele majątku nie rezydowali na stałe w Sątoku, a dobra często oddawano w dzierżawę. Przez kilka pokoleń dzierżawcami folwarku była rodzina Sitzenstock. W dokumentach z lat 1872–1876 wymieniono wyższego urzędnika Sitzenstocka, natomiast w 1886 r. wdowę po nim. Od 1894 do 1917 r. dzierżawcą majątku był Karl Sitzenstock. Po nim, w latach 1921–1930, dobra dzierżawił porucznik w stanie spoczynku Werner Sitzenstock. Pod koniec XIX wieku Sątok był rozległym majątkiem ziemskim. W 1894 r. dobra liczyły 636 ha, w tym 348 ha pól uprawnych, 84 ha łąk, 22 ha pastwisk, 159 ha lasu oraz 23 ha dróg, podwórzy gospodarczych i innych użytków. Przy folwarku działała gorzelnia. Taki sam obszar majątku odnotowano w 1917 r. W 1937 r. majątek należał do rodzeństwa Beate i Karla Gottfrieda Haselbacha z Posadowic. W ich imieniu dobrami zarządzał generalny pełnomocnik Albrecht Haselbach (1892–1979), właściciel browaru w Namysłowie, natomiast dzierżawcą był Werner Haselbach (1893–1938) z Posadowic. Dobra w dalszym ciągu obejmowały 636 ha, jednak struktura użytkowania ziemi uległa zmianie. Na pola uprawne przypadało wówczas 188 ha, na łąki 60 ha, pastwiska 22 ha, las 159 ha, a pozostałą część zajmowały park, drogi, podwórza gospodarcze i inne użytki.
W źródłach z lat 1785–1845 w Sątoku wymieniano już jedynie folwark i w miejscowości nie było typowej rezydencji właścicieli dóbr. Zachowany do dziś budynek nr 38 pełnił funkcję siedziby dzierżawców majątku. Wzniesiono go w XIX wieku na planie prostokąta. Jest to budynek dwukondygnacyjny, częściowo podpiwniczony, nakryty dachem dwuspadowym. Główne wejście umieszczono na osi fasady i poprzedzono drewnianym gankiem. Układ otworów okiennych został częściowo przekształcony, a odnowione elewacje pozbawione są obecnie ozdobnych detali architektonicznych. Po drugiej wojnie światowej majątek rozparcelowano pomiędzy przesiedleńców. Część zabudowań dawnego folwarku spłonęła w czasach Polski Ludowej i została następnie rozebrana. Dawna siedziba dzierżawców została podzielona na mniejsze lokale mieszkalne. W ten sposób dawny zwarty zespół folwarczny uległ znacznym przekształceniom. Na północ od pozostałości folwarku zachowało się niewielkie zadrzewienie będące pozostałością dawnego parku i ogrodu gospodarczego. Pomimo znacznych zmian w zabudowie i układzie przestrzennym miejscowości relikty dawnego założenia pozwalają jeszcze odczytać miejsce funkcjonowania rozległego majątku ziemskiego.
Sątok położony jest około 23 kilometry na południe od Oleśnicy. Dojazd do miejscowości z miasta powiatowego drogami lokalnymi np. przez Ligotę Małę, Ligotę Wielką i Brzezinkę. Zespół folwarczny znajduje się w północnej części Sątoku. Dokładna lokalizacja siedziby dzierżawców:
51.07852964136093, 17.442237506824032
Damian Dąbrowski,
Sierpień 2026 r.
