Powiat górowski, gmina Góra
(nazwa niemiecka Alt Guhrau, Kreis Guhrau)
Zabytki w Starej Górze
Do rejestru zabytków wpisano historyczny układ przestrzenny części wsi, kościół filialny pw. św. Jakuba Apostoła wraz z cmentarzem, dawną plebanię mieszczącą wcześniej zajazd (nr 36) oraz zespół folwarczny przy nr 66, obejmujący dom właściciela, oborę, stodołę oraz furtkę z bramą wjazdową. Ochroną objęto również stodołę przy nr 2. Ponadto w ewidencji zabytków ujęto historyczny układ ruralistyczny miejscowości oraz szereg cennych budynków mieszkalnych i gospodarczych, m.in. dawną bibliotekę (nr 26), domy mieszkalne nr 29, 43, 44, 45, 71, 75 i 81 oraz oborę ze spichlerzem przy nr 75.
Stara Góra należy do najstarszych osad położonych w bezpośrednim sąsiedztwie miasta Góra. Pierwsze wzmianki o miejscowości pochodzą z połowy XII wieku. W dokumentach występowała pod nazwami villa Gora (1155 r.), Dorf Guhrau (1289 r.), antiqua Gora (1386 r.) oraz Alt Guhrau (1300, 1310 r. i ponownie po 1791 r.). Od końca XIII wieku aż do zakończenia II wojny światowej miejscowość pozostawała związana z miastem Górą i stanowiła część jego dóbr kameralnych. Najstarsze szczegółowe informacje o miejscowości pozostawił Friedrich Albert Zimmermann. W wydanym w 1791 roku dziele Beyträge zur Beschreibung von Schlesien pisał, że Alt Guhrau stanowiła własność kamery miejskiej Góry. We wsi znajdowały się szkoła, folwark, dwadzieścia trzy gospodarstwa kmiece, siedemnaście wolnych gospodarstw, trzy zagrody ogrodników, trzy domy chałupników oraz siedem wiatraków. Łącznie miejscowość liczyła sześćdziesiąt domów i 341 mieszkańców. Johann Knie w wydaniach swojego Alphabetisch-statistisch-topographische Übersicht z 1830 i 1845 roku również wymieniał Starą Górę jako wieś należącą do magistratu Góry. W 1845 roku znajdowało się tu siedemdziesiąt dziewięć domów zamieszkanych przez 527 osób. Funkcjonowała szkoła założona w 1781 roku, gorzelnia, handel zbożem, a podstawę gospodarki nadal stanowił miejski folwark. Przez cały XIX wiek majątek zachował charakter Stadtgut, czyli folwarku należącego do miasta. Nie był klasycznym dobrem rycerskim przechodzącym z rąk do rąk kolejnych rodów szlacheckich, lecz gospodarstwem administrowanym przez osoby prywatne na rzecz magistratu. Zmiany przyniósł przełom XIX i XX wieku. W księdze adresowej z 1902 roku wymieniono Stadtgut mit Vorwerk Alt Guhrau o powierzchni 156 ha, należący do Richarda Mündnera. W kolejnej edycji z 1926 roku jako właścicielkę wskazano Helene Mündner z domu von Brunn. Oznacza to, że rodzina Mündner nabyła dobra miejskie, stało się to zapewne około 1888 r. – data budowy dworu. Z wydanego w 1937 roku Schlesisches Güter-Adressbuch wynika, że wydzielony Stadtgut Alt Guhrau o powierzchni 170 ha należał już do Marii Elisabeth von Vegesack, z domu hrabianki von Carmer, przy czym źródło wyraźnie zaznacza, iż właścicielką została w 1929 roku. Gospodarstwo obejmowało 160,5 ha gruntów ornych, 8 ha łąk, 0,5 ha ogrodów oraz zabudowania gospodarcze. Specjalizowało się w hodowli bydła wschodniofryzyjskiego. Dzięki materiałom genealogicznym udało się ustalić okoliczności przejęcia majątku. Maria Elisabeth Charlotte Magdalene Sophie, hrabianka von Carmer, urodziła się 13 grudnia 1904 roku jako córka hrabiego Karla von Carmer, dyrektora krajowego Śląska oraz Charlotte baronówny von Berlichingen. 17 kwietnia 1929 roku w Lutyni poślubiła Wernera Karla Alexandra Otto von Vegesacka, urodzonego 10 sierpnia 1894 roku, syna Karla Alexandra Otto von Vegesacka, właściciela majątku Wrocisławice. Chronologia ta dokładnie odpowiada zapisowi w księdze adresowej, wskazującemu rok 1929 jako moment objęcia majątku w Starej Górze przez Marię Elisabeth von Vegesack. Rodzina von Vegesack należała do śląskiej gałęzi starego rodu inflanckiego, który osiedlił się na Dolnym Śląsku pod koniec XIX wieku. Ojciec Wernera, Karl Alexander Otto von Vegesack, około 1894 roku nabył majątek Wrocisławice koło Środy Śląskiej. Małżeństwo Wernera z Marią Elisabeth von Carmer połączyło dwa znaczące rody ziemiańskie związane z Dolnym Śląskiem. Hrabia Karl von Carmer był przedstawicielem tej samej linii rodziny, która przez wiele lat posiadała również pobliskie Cesarzowice. Początek lat trzydziestych przyniósł nowym właścicielom Starej Góry trudności finansowe. W dodatku do Amtsblatt der Preußischen Regierung in Liegnitz z 1932 roku w wykazie gospodarstw objętych postępowaniem zabezpieczającym wymieniono Marię i Elise von Vegesack z Alt Guhrau, dla których ustanowiono zarządcę powierniczego. Postępowanie było zapewne następstwem kryzysu gospodarczego dotykającego wielkie gospodarstwa rolne na początku lat trzydziestych. Mimo to Maria Elisabeth nadal figurowała jako właścicielka majątku w księdze adresowej z 1937 roku. Zachowane w Archiwum Państwowym we Wrocławiu akta „Vegesack von Maria Elisabeth, Alt Guhrau” (1929–1938) oraz „Vegesack von Werner, Alt Guhrau” (1929–1933) potwierdzają związki rodziny z majątkiem.
Najcenniejszą pozostałością dawnego Stadtgut jest zachowany zespół folwarczny przy obecnym numerze 66. Składa się on z reprezentacyjnego domu właściciela wzniesionego w 1888 roku oraz rozległych zabudowań gospodarczych otaczających czworoboczny dziedziniec. Dom ma charakter niewielkiego dworu lub willi folwarcznej i powstał jeszcze w okresie zarządzania majątkiem przez rodzinę Mündnerów. Po przejęciu folwarku w 1929 roku stał się prawdopodobnie siedzibą Wernera i Marii Elisabeth von Vegesack. Jest to budynek dwuskrzydłowy, na planie litery „L”, parterowy, z piętrowymi ryzalitami, nakryty wysokim dachem mansardowym z lukarnami. Obecnie dawny dwór jest odrestaurowany i wykorzystywany w działalności agroturystycznej. Swoją drogą działalność gospodarcza jest prowadzona pod nazwą „Przy Starym Dworku”.
Stara Góra położona jest ledwie nieco ponad 2 kilometry na południowy zachód od miasta Góra. Przez wioskę prowadzi DW 323 prowadząca z Góry w kierunku Lubina. Opisywany zespół budynków (nr 66) znajduje się w zachodniej części Starej Góry, przy głównej ulicy wioski, przebiegającej na linii wschód – zachód. Dokładna lokalizacja dawnego dworu:
51.658147382595786, 16.509029100689187
Damian Dąbrowski,
Sierpień 2026 r.
