Rząsiny

Powiat lwówecki, gmina Gryfów Śląski 

(nazwa niemiecka Welkersdorf, Kreis Löwenberg)

Zabytki w Rząsinach

Do rejestru zabytków w Rząsinach zostały wpisane: ruina dawnego kościoła z 1. połowy XVI w. wraz z cmentarzem przykościelnym i mauzoleum rodowym (nr rej. A/858/930/J z 14.03.1989 r.), dawny kościół ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki pw. Matki Boskiej Ostrobramskiej z lat 1751–1753 (nr rej. A/1640 z 1.03.2010 r.), pałac (nr rej. A/856/486 z 20.02.1959 r.) oraz park pałacowy (nr rej. A/875/659/J z 30.09.1980 r.). Osobnym zabytkiem są ruiny średniowiecznego zamku Podskale, wpisane do rejestru zabytków archeologicznych (nr rej. 138/Arch z 2.07.1965 r.). Ponadto w ewidencji zabytków uwzględniono m.in. zespół pałacowo-folwarczny wraz z zabudowaniami gospodarczymi: oficyną gospodarczą, chlewnią, stodołami, oborą i innymi budynkami gospodarczymi, plebanię oraz liczne historyczne domy mieszkalne i mieszkalno-gospodarcze.

Rząsiny to duża wieś położona na Pogórzu Izerskim. Miejscowość ma średniowieczną metrykę. Knie w 1845 r. przytaczał dawne formy jej nazwy: Wolkersdorf z 1372 r. i Walkersdorf z 1386 r. Dzieje Rząsin przez stulecia związane były z rodem von Talkenberg oraz położonym na wschód od miejscowości zamkiem, którego ruiny znane są obecnie jako Podskale (Talkenstein). Starsza literatura, w tym Knie, przypisywała powstanie warowni już Henrykowi Brodatemu i datowała ją na 1207 r. Informację tę należy jednak traktować jako element dawnej tradycji historiograficznej; współczesne badania znacznie ostrożniej podchodzą do początków zamku. Jego szczegółowe dzieje stanowią zresztą odrębny temat od historii znajdującej się we wsi rezydencji. W drugiej połowie XV w. Talkenbergowie popadli w konflikt z okolicznymi miastami, a ich górska siedziba została w 1476 r. zdobyta i zniszczona. Zapewne właśnie utrata dawnej warowni przyczyniła się do rozwoju nowej siedziby położonej bezpośrednio we wsi. Według nowszych ustaleń pierwszy dwór w miejscu obecnego pałacu miał powstać dla Talkenbergów w latach 1494–1499. Około połowy XVI w. został on gruntownie przebudowany w duchu renesansu. Jednym z najlepiej znanych przedstawicieli rodu był Ramphold von Talkenberg, związany również z Płakowicami. Zimmermann w 1786 r. wymienił go przy Rząsinach pod rokiem 1530. Z jego osobą karta ewidencyjna pałacu wiąże około 1550 r. budowę bądź zasadniczą renesansową przebudowę tutejszej siedziby. Powstał wówczas regularny, trzykondygnacyjny i trzytraktowy dwór na rzucie zbliżonym do kwadratu. Autorzy opracowania konserwatorskiego zwracali uwagę na podobieństwa Rząsin do znacznie okazalszego pałacu Talkenbergów w Płakowicach i dopuszczali możliwość udziału w obu realizacjach tych samych warsztatów kamieniarskich. Zimmermann pozostawił cenny wykaz kolejnych właścicieli majątku. Po Rampholdzie von Talkenberg wymienił w 1566 r. Heinricha von Hoberg, w 1613 r. Lukretię von Hoberg z domu hrabiankę von Schlick, w 1645 r. Melchiora von Lest, a w 1658 r. Heinricha von Poser, pełniącego urząd w Jaworze. W 1734 r. dobra znajdowały się w rękach Christiana Heinricha von Schweinitz, natomiast od 1750 r. należały do Bernharda Gottfrieda hrabiego von Schmettau. Z rodami von Schweinitz i von Schmettau wiążą się zachowane w pałacu elementy wystroju oraz kartusze herbowe. W XVIII w. rezydencja była kilkakrotnie modernizowana. Część wnętrz otrzymała nowe stropy i sklepienia oraz bogatą dekorację sztukatorską. Z około 1740–1750 r. pochodził również kamienny kominek o dekoracji regencyjnej. Zimmermann w opracowaniu z 1786 r. pozostawił także interesujący obraz samej miejscowości. Rząsiny liczyły wówczas 1075 mieszkańców. Znajdowały się tu folwark, kościół katolicki i ewangelicki, dwie plebanie, dwie szkoły, 32 gospodarstwa kmiece, 26 gospodarstw zagrodniczych i 115 chałupniczych, a ponadto dwa młyny wodne i wiatrak. Pod koniec XVIII w. była to zatem duża i dobrze rozwinięta miejscowość.W pierwszych dziesięcioleciach XIX w. dobra zmieniły właścicieli. W 1830 r. Knie wymienił jako właścicielkę generałową von Tiesenhausen z domu baronównę von Diebitsch. Rząsiny liczyły wówczas 283 domy i 1419 mieszkańców, w tym zaledwie 16 katolików. We wsi działały kościół i szkoła ewangelicka, 22 warsztaty tkackie, młyn wodny i folusz. Kolejna zmiana własności nastąpiła przed 1845 r. W wydaniu Kniego z tego roku jako właściciel Rząsin występuje już wrocławski kupiec Arnold Lüschwitz. Wieś liczyła wówczas około 240 domów i 1619 mieszkańców. Nadal ważne było tkactwo, działały tu również młyny wodne, młyn do mielenia kory, wiatrak, browar i liczne gospody, a w okolicy eksploatowano kamień wapienny i funkcjonowały wapienniki. Dane te dobrze pokazują gospodarcze znaczenie Rząsin w połowie XIX w. Po śmierci Arnolda Lüschwitza majątek przeszedł na jego wnuki. Źródło z 1847 r. wymienia jako właścicieli Rząsin Hermanna, Olgę i Amalie, rodzeństwo von Trzebinski, które otrzymało dobra na mocy testamentu dziadka. Wartość majątku określono wówczas na 35 000 talarów. W wykazie szlachty posiadającej dobra rycerskie z 1857 r. rodzeństwo występuje dokładniej jako Kasimir Herrmann, Olga oraz Amalie Wenda Leocadia von Trzebinski. Kolejne wykazy z lat 1856-1866 konsekwentnie podają jako właścicieli Rząsin „Geschwister von Trzebinski”, potwierdzając dłuższy okres wspólnego posiadania majątku przez rodzeństwo. Pomiędzy 1866 a 1872 r. nastąpiła zmiana stosunków własnościowych. W 1872 r. Rząsiny należały już do pani von Hoven z domu von Trzebinska, żony kapitana, zamieszkałej w Głogowie. Majątkiem nie gospodarowała osobiście – jako jego dzierżawcę wymieniono porucznika Johna. Na podstawie posiadanych materiałów nie można jednoznacznie rozstrzygnąć, która z sióstr von Trzebinski została panią von Hoven. W następnych kilku latach dobra ponownie zmieniły właściciela. Adressbuch z 1876 r. wymienia już porucznika Brausego. Kolejne wydania pozwalają zidentyfikować go jako Hermanna Brausego. W 1886 r. występuje on jako właściciel dóbr rycerskich Welkersdorf I. Majątek obejmował 146 ha, w tym 93 ha pól, 14 ha łąk, 6 ha pastwisk i 31 ha lasów. W gospodarstwie znajdowało się osiem koni i 21 sztuk bydła, w tym osiem krów. Hermann Brause pozostawał właścicielem również w 1894 r., kiedy powierzchnia dóbr nadal wynosiła 146 ha. Zestawienie źródeł z epoki pozwala skorygować informację zawartą w karcie ewidencyjnej pałacu, która wśród właścicieli wymienia „kapitana Augusta von Braufe”. Postać taka nie znajduje potwierdzenia w przeanalizowanych wykazach majątkowych. Kolejne źródła podają konsekwentnie nazwisko Brause, bez partykuły „von”, zaś w latach 1886 i 1894 jednoznacznie wskazują Hermanna Brausego, porucznika. Zapis o Auguście von Braufe należy więc uznać za najprawdopodobniej wynik błędnego odczytania lub opracowania starszego źródła. Na przełomie XIX i XX w. własność pozostała jeszcze w rodzinie Brause. W 1902 r. właścicielem liczącego 145 ha majątku był dr Hermann Brause, referendarz. Zmiana tytułu i zawodu wskazuje, że chodziło już o młodszego przedstawiciela rodziny, a nie porucznika Hermanna Brausego znanego ze źródeł z ostatniej ćwierci XIX w. Najpóźniej w 1905 r. dobra znajdowały się już w rękach Elli von Prittwitz und Gaffron. Majątek obejmował wtedy 145 ha, w tym 95 ha gruntów ornych, 14 ha łąk i 35 ha lasów. Ella pozostawała właścicielką przez następne kilkanaście lat. Potwierdzają to Adressbuchy z 1917 i 1921 r. W 1917 r. przy niezmienionej powierzchni 145 ha dobra obejmowały 79 ha gruntów ornych, 14 ha łąk, 35 ha lasów, 15 ha pastwisk oraz 2 ha parku i ogrodu. W 1921 r. struktura gruntów ponownie się zmieniła: 68 ha zajmowały pola, 14 ha łąki, 31 ha lasy, 26 ha pastwiska, 5 ha park i 1 ha ogród. Majątek był wówczas wydzierżawiany w pojedynczych parcelach. Pomiędzy 1921 a 1926 r. formalna własność Rząsin przeszła na Hinz-Henninga aus dem Winckel. Adressbuch z 1926 r. wymienia go jako właściciela, jednocześnie podając, że owdowiała Ella Luise von Prittwitz und Gaffron z domu Kaestner zachowała prawo użytkowania oraz zarząd dobrami. Identyczny układ własnościowy odnotowano w 1930 r. Właścicielem pozostawał Hinz-Henning aus dem Winckel, były oficer królewsko-saskiego pułku gwardyjskiego, natomiast Ella Luise nadal posiadała prawo użytkowania i zarządzała majątkiem. Jeszcze w 1937 r. sytuacja wyglądała podobnie. Właścicielem był Hinz-Henning aus dem Winckel, wówczas kapitan w stanie spoczynku i prawnik, natomiast prawo użytkowania oraz zarząd pozostawały przy Elli Luise von Prittwitz und Gaffron. Powierzchnia dóbr zmniejszyła się już do 117 ha, w tym 49 ha pól, 12 ha łąk, 25 ha lasów, 24 ha pastwisk, 4 ha parku, 1 ha ogrodu i około 2 ha pozostałych gruntów. Majątek był wydzierżawiany parcelami.

Pałac

Obecny pałac jest w swoim zasadniczym zrębie budowlą renesansową, w której zachowały się również relikty wcześniejszej siedziby. Najważniejsza faza budowlana wiązana jest z działalnością Talkenbergów około połowy XVI w. Powstał wówczas murowany z kamienia i cegły, otynkowany, trzykondygnacyjny i podpiwniczony dwór na planie zbliżonym do kwadratu. Pierwotny układ wnętrz był trzytraktowy, z sienią przelotową na osi wschód–zachód i klatką schodową od strony wschodniej. Rezydencja była wielokrotnie przekształcana. Szczególnie istotne prace przeprowadzono w XVIII w., kiedy część pomieszczeń otrzymała nowe sklepienia, stropy i dekoracje sztatorskie. Największe zmiany w wyglądzie zewnętrznym nastąpiły jednak na początku XX w., w okresie własności rodziny von Prittwitz und Gaffron. Około 1910 r. od północnego wschodu dostawiono prostokątny aneks, a od południowego wschodu przybudówkę na rzucie pięcioboku. Nadbudowano klatkę schodową, a środkową część korpusu podwyższono i od strony fasady zakończono okazałą facjatą z trójkątnym szczytem. Reprezentacyjną fasadę zaakcentował czterokolumnowy portyk, nad którym umieszczono balkon wsparty na smukłych kolumnach. Elewacje otrzymały boniowanie, lizeny i profilowany gzyms koronujący. Pomimo późniejszych przekształceń zachowały się wartościowe renesansowe kamienne obramienia okien i portali.Szczególnie interesujące są wnętrza. W przyziemiu zachowała się przelotowa sień ze sklepieniem krzyżowym. Jedna z sal posiada sklepienie klasztorne z lunetami, wsparte na dekoracyjnych wspornikach z maszkaronami, profilowymi przedstawieniami postaci, rozetami i motywami roślinnymi. W innych pomieszczeniach występują sklepienia kolebkowe z lunetami oraz renesansowe kamienne portale. Na pierwszym piętrze zachowały się wnętrza ze stropami z fasetami i sklepieniem zwierciadlanym ozdobionym bogatą dekoracją sztukatorską. Występują w niej kartusze herbowe, ornamenty roślinne, girlandy, akant, zwisy owocowe i kwiatowe. Do cenniejszych elementów dawnego wyposażenia należał kamienny kominek o dekoracji regencyjnej. W pałacu zachowały się również kartusze herbowe związane z rodzinami von Schweinitz i von Schmettau.

Park i folwark

Pałac stanowił centrum rozbudowanego założenia rezydencjonalno-gospodarczego. Od zachodu znajdował się dziedziniec folwarczny otoczony zabudowaniami gospodarczymi, natomiast od północy i wschodu rozciągał się park. Istnienie folwarku potwierdza już Zimmermann w 1786 r. Na początku XX w. park stanowił wyraźnie wydzieloną część majątku. Adressbuch z 1917 r. wykazywał łącznie 2 ha parku i ogrodu, natomiast w 1921 i 1926 r. już 5 ha parku oraz 1 ha ogrodu. W sąsiedztwie założenia znajduje się również dawny cmentarz. Stopniowo zmieniało się gospodarcze znaczenie majątku. Jeszcze w 1886 r. na pola przypadały 93 ze 146 ha całkowitej powierzchni dóbr. W 1917 r. było to 79 ha, a w 1921 r. już tylko 68 ha. Jednocześnie zwiększał się udział pastwisk. W okresie międzywojennym dobra były w znacznej części wydzierżawiane w pojedynczych parcelach. Do 1937 r. ich całkowita powierzchnia zmniejszyła się do 117 ha.

Losy po 1945 roku

Po zakończeniu drugiej wojny światowej majątek został przejęty przez państwo. Pałac wykorzystywano przede wszystkim na cele mieszkalne, a część przyziemia przeznaczono również na działalność gospodarczą, w tym produkcję grzybni i grzybów. Wieloletnie użytkowanie bez odpowiednich remontów doprowadziło do stopniowego pogarszania się stanu zabytku. Prowadzono jedynie doraźne prace. W 1962 r. odnowiono, otynkowano i pomalowano elewacje. W 1982 r., podczas wykonywania odkrywek, natrafiono na pozostałości dawnych malowideł ściennych. Ze względu na ich zły stan zostały ponownie zakryte. W 1989 r. przełożono pokrycie dachowe, a na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych prowadzono prace adaptacyjne w części przyziemia. Karta ewidencyjna sporządzona w 1991 r. określała stan pałacu jako zły. Zwracano uwagę m.in. na zawilgocenie murów, zniszczone tynki, uszkodzenia stropów i stolarki. Jednocześnie autorzy dokumentacji podkreślali wyjątkową wartość architektoniczną rezydencji, zaliczając ją do interesujących przykładów wczesnej architektury renesansowej na Dolnym Śląsku. Obecnie pałac jest własnością prywatną, zabytek można przede wszystkim zobaczyć z zewnątrz. Istnieje również możliwość noclegu w pałacu, jednak trzeba wynająć cały obiekt, co wiąże się z dosyć dużym kosztem.

Rząsiny położone są około 11 kilometrów na zachód od Lwówka Śląskiego. Z miasta powiatowego dojazd DW364 w kierunku Gryfowa Śląskiego. Od tej trasy odchodzi droga lokalna prowadząca prosto do Rząsin. Zespół pałacowo-folwarczny wraz z parkiem znajdują się w środkowej części wsi, na północ od głównej drogi przecinającej Rząsiny ze wschodu na zachód. Dokładna lokalizacja pałacu:

51.08173308157425, 15.441047539658149

Damian Dąbrowski,

Sierpień 2026 r.