Powiat Rybnik, miasto Rybnik
(nazwa niemiecka Smollna, Kreis Rybnik)
Smolna, obecnie jedna z dzielnic Rybnika, przez stulecia była odrębną miejscowością położoną na zachód od miasta. Naturalną granicę pomiędzy Smolną a właściwym Rybnikiem stanowiła dolina Nacyny. Wraz z rozwojem miasta zabudowa obu miejscowości stopniowo zbliżała się do siebie. W 1907 r. Smolna została włączona w granice Rybnika. Na pograniczu dawnej Smolnej i Rybnika, w rejonie obecnej ulicy Dworek, znajdował się folwark. Jego dzieje nie są dotąd dobrze rozpoznane. Wiadomo jednak, że w XIX w. funkcjonował Vorwerk Smollna, związany z pruską domeną państwową. W źródłach występują wspólnie dominalne folwarki Rybnik i Smolna (Domänen-Amts-Vorwerke Rybnik und Smollna). Z 1855 r. pochodzi zachowany Vermessungs-Bonitirungs-Register von dem Vorwerken Rybnik und Smollna, potwierdzający istnienie obu gospodarstw. Z połowy XIX w. pochodzi również opis zabudowań folwarku Smolna. Wymieniono w nim między innymi murowany, kryty gontem dom mieszkalny, posiadający dwie sienie/wejścia, cztery izby, trzy kuchnie i dwie komory. Budynek miał około 72 stóp długości i 28½ stopy szerokości. W pobliżu znajdowała się między innymi murowana stajnia. Opis ten dobrze odpowiada charakterowi gospodarstwa folwarcznego, jednak na obecnym etapie badań nie można jednoznacznie stwierdzić, że wymieniony w 1855 r. dom mieszkalny był budynkiem znanym później jako Dworek. Sytuacja własnościowa dóbr uległa zmianie w drugiej połowie XIX w. W dokumentacji Generalnej Komisji dla Śląska pojawia się następnie Freigut Smollna, zapisany w księdze gruntowej jako Gut Grundbuch Nr. 4. Na początku lat dziewięćdziesiątych XIX w. rozpoczęto jego parcelację. Zachowały się akta z lat 1890–1896 dotyczące tworzenia z jego gruntów gospodarstw rentowych (Rentengüter), między innymi Rezess über Errichtung von Rentengütern aus dem Gute Grdb. Nr. 4 zu Smollna oraz Theilungs-Plan in der Rentengutssache von Smollna. Nie udało się dotąd rozstrzygnąć, czy Freigut był bezpośrednim następcą wcześniejszego państwowego Vorwerku Smolna, choć chronologia obu gospodarstw oraz charakter źródeł czynią taką możliwość prawdopodobną. Nie jest również znany właściciel dóbr Freigut bezpośrednio przed rozpoczęciem parcelacji. Pod koniec XIX w. w źródłach pojawia się natomiast Hubert Uherek, określany jednoznacznie jako Gutsbesitzer in Smollna. W 1900 r. oferował on do sprzedaży grunty należące do Gut Smollna, w tym pola, łąki i parcele budowlane położone w bezpośrednim sąsiedztwie miasta Rybnika. Nie można jednak na obecnym etapie potwierdzić, czy Uherek był właścicielem pozostałości dawnego Freigutu po jego parcelacji.
Dworek
Jednym z ostatnich śladów dawnego gospodarstwa był budynek stojący przy późniejszej ulicy Dworek 11. W miejscowej tradycji określano go mianem Dworku, a nazwa obiektu została następnie utrwalona w nazwie ulicy. W jednym z opracowań poświęconych dziedzictwu Rybnika został on określony jako XIX-wieczny budynek administracji folwarku w Smolnej. Taka interpretacja dobrze odpowiada zarówno jego położeniu, jak i skromnej architekturze. Dworek znajdował się po zachodniej stronie obecnej ulicy Dworek, na północ od jej skrzyżowania z ulicą dr. Leona Szkróbki, na parceli oznaczonej współcześnie numerem 991/139. Obecnie miejsce po budynku pozostaje niezabudowane i porośnięte roślinnością. Od południa sąsiaduje z posesją przy ulicy Dworek 9. Analiza map topograficznych z 1886, 1902 i 1941 r. wskazuje, że w tej części Smolnej zabudowa istniała już w XIX w. Na mapie z 1886 r. okolica późniejszej ulicy Dworek miała jeszcze zdecydowanie podmiejski charakter. Wśród pól i ogrodów znajdowały się pojedyncze budynki i niewielkie zespoły gospodarcze. Na początku XX w. zabudowa stopniowo się zagęszczała, a do 1941 r. dawny teren na obrzeżach Smolnej został w znacznej mierze wchłonięty przez rozwijające się miasto. Dawny budynek folwarczny przetrwał jednak przemiany otoczenia. Nieistniejący Dworek był budynkiem murowanym z cegły, otynkowanym, wzniesionym na planie wydłużonego prostokąta. Dwukondygnacyjna, częściowo podpiwniczona budowla posiadała zwartą i pozbawioną większych urozmaiceń bryłę nakrytą wysokim dachem czterospadowym. W połaciach dachu znajdowały się niewielkie lukarny, doświetlające pomieszczenia mieszkalnego poddasza. W ostatnim okresie istnienia pokrycie dachowe wykonane było częściowo z papy, a częściowo z dachówki. Elewacje otrzymały bardzo skromny detal architektoniczny. Prostokątne otwory okienne rozmieszczono stosunkowo regularnie, część z nich posiadała proste obramienia i delikatnie zaznaczone nadokienniki. Pod okapem znajdował się profilowany gzyms wieńczący, a płaszczyzny elewacji porządkowały proste boniowane lizeny. Całość prezentowała oszczędne formy charakterystyczne dla XIX-wiecznej architektury mieszkalnej i administracyjnej związanej z folwarkami. Obiekt nie posiadał elementów typowych dla bardziej reprezentacyjnych siedzib ziemiańskich – brakowało ryzalitów, wieży, portyku czy rozbudowanej dekoracji elewacji. Określenie go mianem „dworu” należy więc traktować przede wszystkim jako nazwę tradycyjną. Pod względem funkcjonalnym i architektonicznym był raczej domem administracji folwarku, zapewne przeznaczonym dla zarządcy, dzierżawcy lub innych osób związanych z prowadzeniem gospodarstwa. Jeszcze na początku XXI w. budynek był użytkowany. Z czasem został jednak opuszczony i szybko popadał w ruinę. Już w 2009 r. informowano o planowanej rozbiórce w związku z zamierzeniami inwestycyjnymi dotyczącymi nieruchomości. W sierpniu 2012 r. wydano pozwolenie na rozbiórkę, które w 2016 r. przeniesiono na kolejnego właściciela. W ostatnich miesiącach istnienia obiektu podjęto próbę jego ochrony. 2 lutego 2017 r. Dworek został ujęty w gminnej ewidencji zabytków, jednak wcześniejsze pozwolenie na rozbiórkę pozostawało w mocy. Stan techniczny budynku był już wówczas bardzo zły. Uszkodzone były dach i stropy, a wieloletnie zawilgocenie doprowadziło do znacznej degradacji murów. Rozbiórkę rozpoczęto 10 kwietnia 2017 r. W ciągu kolejnych dni z krajobrazu Rybnika zniknął ostatni z materialnych śladów dawnej zabudowy folwarcznej Smolnej. Relacje fotograficzne wykonane podczas prac pozwalają dziś stosunkowo dokładnie odtworzyć konstrukcję i wygląd budynku.
Smolna to obecnie dzielnica Rybnika, położona na zachodnim brzegu rzeki Nacyny, około 1 kilometra od Rynku w Rybniku, współcześnie w samym centrum miasta. Dokładna lokalizacja nieistniejącego budynku przy ul. Dworek 11:
50.09718911853702, 18.535527782384264
Damian Dąbrowski,
Sierpień 2026 r.
Miejsce po wyburzonym budynku przy ulicy Dworek 11. Zdjęcia z września 2017 r.
