Powiat krapkowicki, gmina Walce
(nazwa niemiecka: Rosnochau, w latach 1936-45 Rossweide, Kreis Neustadt)
Zabytki w Rozkochowie
Do rejestru zabytków w Rozkochowie zostały wpisane kościół parafialny pw. św. Katarzyny (nr rej. 593/59 z 16 października 1959 r. oraz 1067/66 z 18 stycznia 1966 r.), pałac (nr rej. 596/59 z 16 października 1959 r. oraz 836/64 z 5 maja 1964 r.) oraz park pałacowy z 1. ćwierci XVIII wieku, stanowiący integralną część zespołu rezydencjonalnego. Ponadto w gminnej ewidencji zabytków ujęto zespół pałacowo-folwarczny, obejmujący pałac, park oraz zachowane budynki gospodarcze i mieszkalno-gospodarcze dawnego folwarku. Ochroną ewidencyjną objęto również historyczny układ ruralistyczny miejscowości wraz z licznymi obiektami dawnej zabudowy, w tym domy przy ul. Wiejskiej (nr 28, 36 i 64), kościół parafialny, trzy przydrożne kapliczki, a także budynki folwarczne przy ul. Głogowskiej. W 2020 roku do gminnej ewidencji zabytków włączono ponadto rzymskokatolicki cmentarz parafialny.
Rozkochów należy do najstarszych miejscowości w okolicach Prudnika i Krapkowic. Już w 1393 roku źródła wymieniają Mikołaja z Rozkochowa (Nicze von Rosnochou), co potwierdza istnienie we wsi średniowiecznej siedziby rycerskiej. W dokumentach z lat 1481 i 1489 pojawia się z kolei Jan Rozkochowski (Jan von Rozkochaw), występujący jako świadek transakcji dotyczących prudnickiego wójtostwa, co świadczy o utrzymującej się pozycji miejscowej rodziny rycerskiej. W XVI stuleciu właściciele Rozkochowa zmieniali się kilkukrotnie. W 1562 roku majątek należał do Sebastiana von Stolza, znanego z udziału w wyprawie przeciwko wojskom tureckim Sulejmana Wspaniałego. Niedługo później dobra przejęła rodzina von Redern. Hans von Redern, który w 1582 roku nabył również Krapkowice, określał się mianem pana na Rozkochowie i Krapkowicach, a właśnie Rozkochów był jego pierwszą śląską siedzibą. Z tym okresem wiąże się powstanie renesansowego dworu, który stał się zalążkiem późniejszego pałacu. W kolejnych dziesięcioleciach majątek przechodził w ręce następnych śląskich rodów szlacheckich. W XVII wieku należał między innymi do von Kaltenbrunnów, a następnie do rodziny von Pückler. To właśnie za ich czasów, w 1734 roku, renesansowa rezydencja została gruntownie przebudowana i otrzymała reprezentacyjną, barokową formę, która w zasadniczym zrębie zachowała się do dziś. Powstała wówczas jedna z najokazalszych rezydencji ziemskich na Górnym Śląsku, otoczona regularnym ogrodem i rozległym parkiem. W 1784 roku, według opisu Friedricha Alberta Zimmermanna, Rozkochów należał do hrabiego von Pücklera. We wsi znajdowały się folwark, kościół, szkoła i młyn, a miejscowość zamieszkiwało 27 kmieci, 17 zagrodników i 5 chałupników, łącznie 269 osób. W 1818 roku dominium było już własnością radcy urzędowego Winklera. W 1825 roku sprzedał on dobra za 98 000 talarów hrabiemu Carlowi Philippowi von Harrachowi. Informację tę przekazał w 1865 roku Felix Triest, podając ponadto, że nowy właściciel rozwinął w Rozkochowie wysoko cenione gospodarstwo mleczarskie i hodowlę owiec. Własność hrabiego von Harracha potwierdzają także opisy Kniego z 1830 i 1845 roku. W 1830 roku autor podaje, że wieś leżała w powiecie prudnickim, należała do hrabiego von Harracha i liczyła 66 domów oraz 515 mieszkańców. Znajdował się tu pałac z folwarkiem, kościół parafialny, szkoła katolicka, młyn wodny, browar, gorzelnia, ogród ozdobny, leśnictwo, hodowla owiec oraz stawy rybne. Knie odnotował także, że patronat nad parafią sprawował właściciel majątku. W wydaniu Kniego z 1845 roku opis miejscowości został uzupełniony. Rozkochów nadal pozostawał własnością hrabiego Harracha, liczył już 76 domów i zachował charakter dużego majątku ziemskiego. Autor wspomina o pałacu z folwarkiem, młynie, browarze, leśnictwie oraz około sześciu tysiącach mórg lasów należących do majątku. W tekście pojawiają się również należące do Rozkochowa osady Brzezina i Olszyna. Z Carlem Pilippem von Harrachem wiąże się jedna z najbardziej znanych historii związanych z pałacem. Po śmierci młodej żony Marii Teresy z domu von Sedlnitzky hrabia opuścił Rozkochów i przeniósł się do Wilkowa koło Namysłowa, pozostawiając zarząd nad dobrami administratorom. Mimo wyjazdu rodzina Harrachów nadal pozostawała właścicielem majątku aż do połowy XIX wieku. Kolejny ważny etap rozpoczął się według różnych źródeł w 1851 bądź w 1853 roku, kiedy dobra nabył ród von Seherr-Thoss z Dobrej. Triest w swoim opisie z 1865 roku podkreśla, że Rozkochów nie był już samodzielnym majątkiem, lecz wszedł w skład rozległego kompleksu dóbr należących do hrabiów von Seherr-Thoss. Autor wymienia Rozkochów jako siedzibę dużego majątku rycerskiego, położoną około 3¾ mili od Neustadt (Prudnika) i pół mili od Ober-Glogau (Głogówka). Wieś zamieszkiwało wówczas ponad pięciuset mieszkańców, a centrum majątku nadal stanowiły pałac, folwark oraz rozbudowane gospodarstwo rolne. Hrabia Harrach rozwinął w Rozkochowie nowoczesną gospodarkę rolną i hodowlaną, obejmującą również Brzezinę i Schwarze. Sam folwark w Rozkochowie liczył około 1455 mórg pól, 70 mórg łąk, 201 mórg lasów oraz rozległe pastwiska. Utrzymywano stado około 2000 owiec, a miejscowość uchodziła za jeden z ważniejszych ośrodków hodowli owiec na Górnym Śląsku. We wsi mieszkało wówczas 28 chłopów, 18 zagrodników i 9 chałupników, natomiast całe dobra obejmowały ponad 3300 mórg gruntów. Za czasów rodu von Seherr-Thoss majątkiem najpierw zarządzał Roger, a po jego śmierci w 1893 roku obowiązki przejął syn Hermann. Hrabiowie Seherr-Thoss utrzymywali reprezentacyjny charakter pałacu oraz nowoczesne gospodarstwo rolne, należące do najlepiej prowadzonych w okolicy. Kolejni przedstawiciele rodu pozostawali właścicielami majątku aż do zakończenia II wojny światowej. Interesujących informacji o Rozkochowie dostarczają również księgi adresowe. W wydaniu z 1894 roku Rozkochów nie występuje jako odrębna własność, lecz część ogromnego państwa stanowego Dobra hrabiego Rogera von Seherr-Thoss. Sam folwark obejmował 464,6 ha, z czego 347 ha stanowiły grunty orne, 16 ha łąki, 6 ha pastwiska, 85,6 ha lasy oraz około 10 ha wody i nieużytki. Funkcjonowała tu gorzelnia, natomiast administrację sprawował inspektor Bernhard. W 1937 roku majątek Rozkochów nadal stanowił część Majoratsherrschaft Burgwasser, czyli fideikomisu rodowego von Seherr-Thoss z siedzibą w Dobrej. Właścicielem całego kompleksu pozostawał Hermann Graf von Seherr-Thoss, natomiast administrację prowadził centralny zarząd dóbr w Burgwasser (Dobrej). Całe państwo stanowe obejmowało 3328 ha i skupiało kilka majątków ziemskich zarządzanych jako jeden organizm gospodarczy. Rozkochów (Rossweide) pozostawał jednym z jego najważniejszych elementów aż do końca II wojny światowej. Losy ostatnich właścicieli z rodu von Seherr-Thoss splotły się z dramatycznymi wydarzeniami XX wieku. Po dojściu do władzy nazistów część rodziny opuściła Niemcy. W marcu 1945 roku, po przejściu frontu, w pałacu ulokowano dowództwo radzieckiego 1. Korpusu Lotnictwa Szturmowego Gwardii, wykorzystując znajdujące się w pobliżu wojskowe lotnisko polowe. Wkrótce potem majątek przejęło państwo polskie. Podobnie jak setki śląskich rezydencji, również Rozkochów został podporządkowany potrzebom państwowych gospodarstw rolnych. Majątek wszedł w skład Państwowego Gospodarstwa Rolnego należącego do Ośrodka Hodowli Zarodowej w Głogówku, a następnie Stadniny Koni Moszna. Reprezentacyjne wnętrza pałacu zaadaptowano na mieszkania dla pracowników, pomieszczenia dla robotników sezonowych, zaplecze socjalne, a okresowo także kwatery dla wojska i więźniów. W salach pałacowych organizowano zebrania, dożynki oraz półkolonie dla dzieci. Funkcja mieszkalno-gospodarcza pozwoliła utrzymać obiekt w użytkowaniu, jednak odbywało się to kosztem jego historycznego wystroju i pierwotnego układu wnętrz. Już w latach pięćdziesiątych dostrzegano wyjątkową wartość zabytku. Powstała dokumentacja przewidująca przebudowę pałacu na hotel, lecz projekt nigdy nie doczekał się realizacji. Do koncepcji gruntownej modernizacji powrócono w latach siedemdziesiątych, przygotowując kolejne opracowania konserwatorskie. Zamierzano wówczas przeprowadzić kompleksowy remont przy jednoczesnym zachowaniu funkcji mieszkalno-socjalnej związanej ze stadniną koni. Również te plany pozostały jedynie na papierze. Przez cały okres powojenny wykonywano jedynie doraźne naprawy i bieżące zabezpieczenia, ograniczające się głównie do remontów pokrycia dachowego oraz prac adaptacyjnych. Z upływem lat pogarszał się stan techniczny stropów i sklepień, część pomieszczeń wyłączono z użytkowania, zamurowano niektóre przejścia i okna, a wnętrza stopniowo ulegały degradacji. Na początku lat dziewięćdziesiątych pałac został sprzedany osobie prywatnej. Jego właścicielem został artysta Marian Medwecki, który zamieszkał w części budynku. Mimo podejmowanych prac zabezpieczających oraz utrzymania obiektu w stanie zapobiegającym całkowitej katastrofie budowlanej, przez blisko trzydzieści lat nie przeprowadzono kompleksowej renowacji. Zabytkowa rezydencja pozostawała niedostępna dla zwiedzających i stopniowo popadała w coraz większą ruinę. Przełom nastąpił w styczniu 2021 roku, kiedy pałac wraz z około piętnastohektarowym parkiem nabył krakowski przedsiębiorca Grzegorz Wnęk. Nowy właściciel rozpoczął wieloletni proces przygotowań do ratowania zabytku. W pierwszej kolejności uporządkowano teren, usunięto zalegający od dziesięcioleci gruz i śmieci, odsłonięto fragmenty historycznego bruku dziedzińca oraz przywrócono drożność części zamurowanych przejść i otworów okiennych. Jednocześnie przeprowadzono kompleksowe badania architektoniczne, konserwatorskie i konstrukcyjne, które doprowadziły do odkrycia reliktów renesansowego dworu, zachowanych dekoracji sgraffitowych oraz fragmentów historycznych polichromii. Równolegle pałac ponownie otwarto dla mieszkańców, organizując koncerty, wystawy, spotkania historyczne i wydarzenia kulturalne, dzięki czemu po wielu latach opuszczona rezydencja ponownie zaczęła pełnić rolę ważnego miejsca na mapie regionu. Po kilku latach przygotowań, opracowywania dokumentacji projektowej oraz uzyskiwania niezbędnych decyzji konserwatorskich i administracyjnych, w 2026 roku rozpoczął się pierwszy etap długo oczekiwanego remontu pałacu. Prace obejmują zabezpieczenie i odbudowę najbardziej zagrożonych części zabytku i stanowią początek wieloletniego procesu przywracania świetności jednej z najcenniejszych barokowych rezydencji Górnego Śląska. Docelowo pałac ma odzyskać reprezentacyjny charakter, łącząc funkcje hotelowe, gastronomiczne, kulturalne i edukacyjne z szerokim udostępnieniem historycznego założenia pałacowo-parkowego.
Zdjęcia pałacu w Rozkochowie wykonane w kwietniu 2023 r.
Pałac w Rozkochowie składa się z trzech skrzydeł obejmujących dziedziniec honorowy z podjazdem. Budynek murowany z cegły, otynkowany, dwukondygnacjowy, częściowo podpiwniczony, nakryty wysokimi dachami mansardowymi. Korpus główny zbudowany na planie wydłużonego prostokąta, z dziewięcioosiową fasadą, w której centralnie umieszczono trzyosiowy czworoboczny ryzalit o zaokrąglonych narożach. W ryzalicie znajduje się główne wejście do pałacu, ponad nim katusz z datą 1734. Nad ryzalitem góruje czworoboczna wieża o ściętych narożnikach z lizenami i gzymsem koronującym, otaczającym tarcze zegarowe. Wieżę pierwotnie wieńczył baniasty hełm, niezachowany. Krótsze skrzydła boczne wyrastają pod kątem prostym z naroży korpusu głównego. Elewacje frontowe skrzydeł trzyosiowe, elewacje od strony dziedzińca pięcioosiowe, elewacje zewnętrzne dziewięcioosiowe. Elewacja ogrodowa pałacu trzynastoosiowa, z trzyosiowym ryzalitem środkowym zaakcentowanym pilastrami w porządku toskańskim i balkonem wspartym na czterech filarach. Budynek posiada ślady dawnych podziałów i zdobień elewacji w postaci zachowanych fragmentarycznie lizen, pilastrów, gzymsów oraz częściowo zatynkowanego sgraffita. Zachowany układ wnętrz jednotraktowy, z korytarzami od strony dziedzińca, jedynie z skrzydle pn.-wsch. częściowo zmieniony. Na osi sień przelotowa z dwubiegową klatką schodową w ryzalicie. Wnętrza przyziemia nakryte sklepieniami kolebkowymi z lunetami i kolebkowo-krzyżowymi. Pomieszczenia drugiej, wyższej, reprezentacyjnej kondygnacji (tzw. piano nobile) nakryte stropami. W latach 60-tych XX wieku we wnętrzach zachowane były fragmenty dekoracji stiukowej o motywach roślinnych i stiukowych, portale i ozdobne obramienia otworów drzwiowych oraz jeden kominek.
Zdjęcia wnętrz pałacu w Rozkochowie wykonane w kwietniu 2023 r.
Pałac w Rozkochowie otacza rozległy zaniedbany park o powierzchni 16 ha. Od wschodu i północy znajdują się zabudowania dawnego folwarku: spichlerz, obora z częścią mieszkalną, stajnia, zabudowania gorzelni. Folwark jest obecnie użytkowany przez gospodarstwo rolne. Pałac z parkiem stanowi własność prywatną, teren jest ogrodzony, w 2026 r. w zabytku prowadzono prace budowlane. Mimo to pałac można zwiedzać w określone dni. Do spacerów udostępniony jest również interesujący park. Na terenie parku istnieje możliwość przenocowania w tzw. domkach hrabiego. Szczegóły na oficjalnych profilach obiektu:
https://www.facebook.com/palacrozkochow/?locale=pl_PL
https://www.instagram.com/palacrozkochow/
Rozkochów położony jest około 13 kilometrów na południe od Krapkowic. Dojazd z miasta powiatowego DW 416 do Żywocic i dalej drogami lokalnymi przez Brożec i Kromołów. Dojazd do Rozkochowa umożliwia również przebiegająca w pobliżu DK 40 łącząca m.in. Kędzierzyn-Koźle i Prudnik. Zespół pałacowo-parkowy znajduje się w północnej części Rozkochowa. Dokładna lokalizacja pałacu:
50.37158842521584, 17.937074737683858
Damian Dąbrowski,
Sierpień 2009 r., aktualizacja: lipiec 2026 r.
Pałac i folwark w Rozkochowie na zdjęciach z lat 2006-2009
