Województwo dolnośląskie, powiat jaworski, gmina Wądroże Wielkie
(nazwa niemiecka Gross Pohlwitz, Kreis Liegnitz)
Zabytki w Pawłowicach Wielkich
Do rejestru zabytków w Pawłowicach Wielkich wpisano: dwór (nr rej.: A/3223/262 z 27.04.1951 r.), budynek gospodarczy przy dworze (nr rej.: A/3224/709 z 31.07.1960 r.), zespół dworski z folwarkiem (nr rej.: A/3225/1059/L z 23.07.1996 r.). Ten ostatni wpis objął poza wymienionymi już wyżej budynkami również: dwie oficyny mieszkalne, oficynę mieszkalno-gospodarczą, trzy obory, stajnię, chlewnię, dwie stodoły.
Miejscowość wzmiankowano w 1217 r. jako Paulouici. Zapewne już w średniowieczu znajdowała się w niej siedziba rycerska, jednak zachowany do dziś obiekt pochodzi z kolejnej epoki w sztuce. Zachowany dwór w Pawłowicach Wielkich to cenny i nietypowy przykład świeckiej architektury renesansowej na Dolnym Śląsku, stanowi bowiem rzadki przykład dworu bez umocnień, reprezentującego typ tzw. dworu zwartego. Wzniesiony w 1584 roku jako siedziba szlachecka, od początku pełnił funkcję reprezentacyjno-mieszkalną i był centrum lokalnego majątku ziemskiego. Pawłowice Wielkie w czasach nowożytnych składały się z 2 części, z których każda miała niegdyś swojego odrębnego właściciela. W pierwszej części w 1789 r. wzmiankowano omawiany dwór szlachecki, ponadto folwark, szkołę, 4 gospodarstwa zagrodników, 7 wolnych zagrodników oraz 4 chałupników. Dobra te należały w 1722 roku do Friedricha Heinricha barona von Bibra i Modlau. Druga część, obejmująca 1 folwark, 1 browar, 6 zagrodników, 2 wolnych zagrodników, 3 chałupników, 1 młyn, 1 kuźnię oraz 1 dom pasterza, została w 1743 roku połączona z pierwszą pod rządami Christiana Alexandra von Schweinitza i odtąd włości pozostawały w rękach tej rodziny. W 1789 r. Pawłowice Wielkie liczyły 34 paleniska gospodarstwa domowe i 229 mieszkańców. W okresie nowożytnym posiadłość często zmieniała właścicieli, a dwór z czasem stracił swój rezydencjonalny charakter. W 1830 r. w Pawłowicach Wielkich wzmiankowano wdowę Panią von Randow. W 1842 r. majątek za 92 000 talarów reńskich nabyli bracia Karl i Ulrich, baronowie von Richthofen. W 1857 r. dobra znajdowały się już tylko w rękach dr prawa Karla Ottona Johannesa Theresiusa von Richthofena (ur.1811r., zm.1888r.), który swą siedzibę posiadał w Damianowie w powiecie średzkim. Następnie włości otrzymał w spadku jego syn Karl baron von Richthofen (ur.1842r., zm.1916r.) z Goczałkowa Górnego w powiecie świdnickim. Kolejnym właścicielem dóbr był od 1916 r. Ulrich baron von Richthofen-Pohliwitz (ur.1885r., zm.1950r.). Po 1930 r. sprzedał on dobra rycerskie Duże i Małe Pawłowice starszemu ziemskiemu Heinrichowi von Sprenger z Małuszowa. Włączył on dobra w skład Państwa Stanowego Małuszów. W 1937 r. włości w Pawłowicach liczyły 355 ha powierzchni, w tym 13 ha parku i lasu. Po II wojnie światowej dobra zostały upaństwowione, a dwór przeszedł pod zarząd państwowy; w dokumentacji ewidencyjnej jako użytkownika wskazano PGR. W drugiej połowie XX wieku budynek wykorzystywano jako mieszkania oraz częściowo jako magazyny. W latach 70. przeprowadzono remont, jednak mimo podjętych prac stan techniczny obiektu z czasem ulegał pogorszeniu; odnotowywano zawilgocenie ścian, uszkodzenia stropów i stolarki oraz postępującą degradację konstrukcji, co rodziło konieczność dalszych działań zabezpieczających i konserwatorskich.
Dwór jest budowlą murowaną z cegły, otynkowaną, wzniesioną na planie prostokąta i nakrytą wysokim dachem dwuspadowym z dwiema facjatami. Trzy szczyty ozdobiono charakterystycznymi wolutowymi spływami, podkreślającymi renesansowy charakter budowli. Elewacje dekorowane są sgraffitem należącym do najciekawszych przykładów tego typu zdobnictwa na Śląsku. Obejmuje ono zarówno kwadrowanie, jak i motywy roślinne, zoomorficzne oraz antropomorficzne; wśród przedstawień figuralnych znajdują się m.in. alegorie Cnót Kardynalnych, postać Samsona oraz św. Jerzy walczący ze smokiem. Portal wejściowy opracowano w formie półkolistej, ujętej pilastrami i zwieńczonej prostym gzymsem. Wnętrze ma układ dwutraktowy z obszerną sienią przelotową, a pierwotne stropy były drewniane, belkowe, częściowo zaś w przyziemiu zastosowano sklepienia. Obiekt usytuowany jest w północnej części wsi, w obrębie dawnego zespołu folwarcznego. W zabudowaniach dawnego majątku działa gospodarstwo rolne, a dwór pełni funkcję mieszkalną.
Pawłowice Wielkie położone są około 11 kilometrów na północny wschód od Jawora. Najkrótszy dojazd lokalną drogą przez Snowidzę. Zespół znajduje się w północnej części wsi. Dokładna lokalizacja dworu:
51.106306555803705, 16.272520744669425
Damian Dąbrowski,
Luty 2026 r.
