Powiat jaworski, gmina Wądroże Wielkie
(nazwa niemiecka Mertschütz, Kreis Liegnitz)
Zabytki w Mierczycach
Do rejestru zabytków w Mierczycach zostały wpisane:
- pałac (nr 121), datowany w wykazie na 1796 r. – nr rej. A/3508/261, wpis z 27 kwietnia 1951 r.;
- park – nr rej. A/3118/453/L, wpis z 17 lipca 1976 r.;
- folwark z trzeciej ćwierci XIX w. – nr rej. A/3117/1056/L, wpis z 15 maja 1996 r., wraz z dwiema oficynami mieszkalno-gospodarczymi, trzema oborami, stodołą i budynkiem gospodarczym (warsztatem).
- kościół parafialny pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny, datowany na przełom XV i XVI w. – nr rej. A/2225/708, wpis z 31 grudnia 1960 r.; oraz cmentarz parafialny – nr rej. A/2226/916/L, wpis z 16 lutego 1990 r.
Gminna ewidencja zabytków ujmuje szerzej cały historyczny zespół na działce nr 502: dwór nr 121, fosę, mur ogrodzeniowy, park, oficyny, obory, stodoły i budynek warsztatowy; osobno odnotowuje także dawny dom ogrodnika nr 122 na działce nr 503.
Mierczyce są położone w dolinie Wierzbiaka, w północno-wschodniej części powiatu jaworskiego. Przed 1945 r. miejscowość należała do powiatu legnickiego. Najstarsza wzmianka przytoczona w dokumentacji konserwatorskiej pochodzi z 1232 r. W dokumencie księcia Henryka II Pobożnego wymieniono wieś pod nazwą Mercisco w związku z uposażeniem szpitala dla trędowatych. W XIII w. dobra pozostawały własnością biskupią, a następnie zostały nadane w lenno rycerzowi Ottonowi von Slywicz. W źródłach z 1351 r. jako posiadacz wsi występuje Lutold von Slowicz. Około 1462 r. północna część Mierczyc należała do Hartunga Kule. Południową część wsi, wraz z dworem i folwarkiem, posiadał Gunczil von Schweinichen, piszący się z Mierczyc. Rodzina von Schweinichen utrzymała majątek do pierwszych dziesięcioleci XVIII w. Następnie dobra przeszły w ręce baronów von Schweinitz. Według Zimmermanna w 1722 r. właścicielem był Hans Friedrich von Schweinichen, w 1743 r. Hans Friedrich baron von Schweinitz, natomiast w 1772 r. Maria Helene, owdowiała baronowa von Schweinitz z domu von Holtzhausen. Dominium sprawowało patronat nad miejscowym kościołem ewangelickim. Zimmermann w 1789 r. opisał Mierczyce jako wieś z pańskim domem mieszkalnym, folwarkiem, browarem, kościołem ewangelickim, szkołą, młynem i kuźnią. Odnotował 86 domów i 536 mieszkańców. Zestawienie informacji Zimmermanna z danymi podanymi przez Kniego w 1830 r. pozwala odtworzyć dalsze losy majątku. Po wygaśnięciu męskiej linii miejscowej gałęzi von Schweinitzów dobra przeszły przez małżeństwo córki z tego rodu do rodziny von Dresky. W wydaniu Kniego z 1830 r. jako właścicielka Mierczyc występuje wdowa von Dresky, z domu baronówna von Schweinitz. Miejscowość liczyła wówczas 114 domów i 728 mieszkańców, w tym 12 katolików; znajdowały się tu pałac, folwark, kościół ewangelicki oraz szkoła. W 1845 r. posiadaczami majątku byli małoletni bracia Otto i Friedrich von Dresky. Ponieważ nie osiągnęli jeszcze pełnoletności, ich interesy reprezentował opiekun prawny Reymann z Jawora. Pomiędzy 1845 a 1856 r. Mierczyce przeszły z rąk von Dreskych do rodziny von Seel. Księga adresowa z 1856 r. wymienia jako właściciela barona von Seel, emerytowanego kapitana. Baron von Seel zmarł przed 1861 r. W wydanych w latach 1861-1866 księgach adresowych jako właścicielka dóbr figuruje już owdowiała baronowa von Seel z domu Otto. Kolejna zmiana właścicieli nastąpiła w 1871 r., kiedy majątek przeszedł w ręce rodu von Richthofen. Datę tę podaje wprost księga adresowa z 1937 r., zaznaczając, że dobra pozostawały w rodzinie od 1871 r. Dokumentacja konserwatorska wymienia następnie, pod 1876 r., barona Ernsta von Richthofen z Rogoźnicy Wielkiej. Księga adresowa z 1886 r. podaje jako właściciela Bolka barona von Richthofen, emerytowanego porucznika, rezydującego w Gross Rosen. Majątkiem zarządzał inspektor Uhlig. Dobra obejmowały 396 ha, w tym 370 ha gruntów ornych, 16 ha łąk, 1 ha zadrzewień oraz 9 ha podwórzy i pozostałych gruntów. Hodowano 23 konie, 147 sztuk bydła (w tym 67 krów), 1000 owiec i 20 świń. Czysty dochód gruntowy określono na 15 978 marek. W 1937 r. właścicielką dóbr rycerskich Mertschütz wraz z folwarkiem Oberhöhe była Helga baronowa von Richthofen z domu Miss Hewett. Posiadłość liczyła 410 ha, z czego 392,5 ha przypadało na grunty orne, 12 ha na pastwiska, 0,5 ha na zadrzewienia, 2,5 ha na ogrody i 2,5 ha na podwórza oraz pozostałe grunty. Prowadzono zarodową hodowlę bydła nizinnego i owiec mięsnych merynosowych, a także uprawę buraków cukrowych. Na czele administracji stał starszy inspektor; zatrudniano ponadto księgowego i asystenta.
Pałac zbudowano w centrum wsi, po południowej stronie dawnej drogi z Jawora do Wądroża Wielkiego, pośród zabudowań folwarcznych. Stoi w miejscu starszego, być może nawet XVI-wiecznego dworu obronnego. Reliktem wcześniejszego założenia jest przede wszystkim fosa otaczająca rezydencję ze wszystkich stron. Obecną późnobarokową formę budowla uzyskała około połowy XVIII w.; w aktualnym wykazie rejestru zabytków figuruje datowanie 1796 r. W XIX w. fosę ujęto częściowo w kamienne mury, a pałac poddawano przekształceniom. Rezydencja jest budowlą wolnostojącą, murowaną z kamienia łamanego i cegły, wzniesioną na rzucie zbliżonym do kwadratu. Ma dwie kondygnacje i użytkowe poddasze nakryte wysokim, wielospadowym dachem mansardowym z lukarnami. Zwarta, symetryczna bryła zachowała późnobarokowy charakter. Elewacje porządkują płaskie, w narożach zdwojone pilastry oraz gzymsy: międzykondygnacyjny i podokapowy. Oś fasady zaakcentowano reprezentacyjnym portalem. Ujmują go cztery kamienne filary wtopione w ścianę, podtrzymujące fantazyjne woluty i gzyms, na którym pierwotnie ustawione były wazony. Dekorację uzupełniają ornamentalne zwisy podokienne wykonane w tynku. Główne wejście znajduje się w elewacji południowo-wschodniej. Prowadzą do niego dwa kamienne mostki przerzucone nad fosą i tworzące symetryczny podjazd. Po stronie przeciwnej dobudowano portyk wsparty na dwóch doryckich filarach, dźwigających niegdyś oszkloną werandę. Wnętrza otrzymały sklepienia krzyżowe oraz kolebkowe z lunetami, a także stropy drewniane, częściowo dekorowane sztukateriami. Zachowały się kamienne i drewniane schody, posadzki z płyt piaskowcowych i historyczna stolarka o zróżnicowanych formach. Szczególną wartość zespołu stanowi malownicze powiązanie barokowej bryły z wodą, rzadko spotykane w tej postaci w śląskich rezydencjach. Pałac nie posiada dziś rozległego parku krajobrazowego typowego dla wielu śląskich rezydencji. Zieleń tworzy przede wszystkim wąskie otoczenie fosy i niewielki teren po jej zachodniej stronie. Dokumentacja z 1975 r. określała powierzchnię parku na około 1,4 ha, w tym około 0,4 ha wód. Rosły tu m.in. dęby szypułkowe, platany, buk czerwonolistny i sosna czarna. Woda była doprowadzana do fosy z Wierzbiaka. Autorzy opracowania konserwatorskiego uznali pałac wraz z wodnym otoczeniem za cenny układ barokowy, wymagający ochrony i uporządkowania. Od strony południowo wschodniej z rezydencją sąsiaduje obszerny folwark. Po zakończeniu drugiej wojny światowej majątek przejął Skarb Państwa. Pałac początkowo wykorzystywano jako mieszkania dla pracowników zakładu rolnego należącego do PGR w Wądrożu Wielkim. Po remoncie, zakończonym pod koniec lat siedemdziesiątych XX w., ulokowano w nim biura Zakładu Rolnego Mierczyce, a ponadto magazyny, świetlicę, jadalnię, kuchnię i pokoje gościnne. Dokumentacja odnotowuje prace przy fosie w 1965 r., naprawę dachu i remont zabezpieczający w 1979 r., uruchomienie stołówki w 1982 r., roboty elewacyjne w 1983 r. oraz malowanie elewacji i wnętrz w 1986 r. Obecnie pałac i zabudowania pozostają własnością prywatną. Od mieszkańców Mierczyc można uzyskać informację, że właścicielem jest posiadacz pałacu w pobliskim Wądrożu Wielkim.
Rezydencja na zdjęciach z października 2022 r.
Mierczyce leżą około 11 km na północny wschód od Jawora i około 4 km na południe od Wądroża Wielkiego. Pałac (nr 121) znajduje się w centrum miejscowości, przy zespole dawnych zabudowań folwarcznych. Dokładna lokalizacja pałacu:
51.09220929897388, 16.31374331853334
Damian Dąbrowski,
Wrzesień 2026 r.
Kościół w Mierczycach i jego otoczenie
