Powiat oleśnicki, gmina Oleśnica
(nazwa niemiecka: Polnisch Ellguth, od 1890r. Alt Ellguth, Kreis Oels)
Zabytki w Ligocie Polskiej
Do rejestru zabytków wpisano park pałacowy przy Ligocie Polskiej 60, założony w końcu XIX w. – decyzja z 31 stycznia 1984 r., obecny nr rej. A/3536/520/W. Portal NID określa założenie jako park naturalistyczny. Ponadto w ewidencji zabytków uwzględniono zespół pałacowo-folwarczny, w tym pałac nr 60 oraz zachowane zabudowania dawnego folwarku. W dokumentach planistycznych ochroną objęto również historyczny układ ruralistyczny Ligoty Polskiej
Ligota Polska ma stosunkowo dawną metrykę. Majątek ziemski wzmiankowano w źródłach już w 1647 r., kiedy należał do rodziny Bojanowskich. W XVIII i XIX w. wieś była podzielona na dwie części, z których rozwinęły się odrębne majątki ziemskie. Pałac znajduje się na terenie dawnego majątku dolnego. Według karty ewidencyjnej dobra w Ligocie Polskiej w XVII i XVIII w. pozostawały w rękach Bojanowskich. W 1740 r. należały do przedstawiciela rodu von Prittwitz, w 1777 r. do Sylviusa Friedricha von Salisch, a w 1837 r. do rodziny von Randow. W 1845 r. właścicielem dóbr, obejmujących dwa folwarki i gorzelnię, był porucznik Friedrich von Schickfuss. W kolejnych dziesięcioleciach właściciele majątku często się zmieniali. W źródłach pojawiają się m.in. podkomorzy Otto Wilhelm von Zastrow, Reuter i Ludwig oraz Heinrich Ebel. W 1876 r. dokonano formalnego podziału dóbr. Północny folwark, określany jako Nieder Alt Ellguth, wraz z gorzelnią pozostał własnością Heinricha Ebela. Południowy majątek – Ober Alt Ellguth – objął August Scholtz, a od 1888 r. do końca drugiej wojny światowej należał on do rodziny Liebrecht. Dla dziejów interesującego nas majątku dolnego przełomowe znaczenie miało przejęcie go przez Heinricha Grundmanna, właściciela dóbr w latach 1886–1898. To właśnie z jego osobą należy łączyć przekształcenie dotychczasowego założenia folwarcznego w reprezentacyjny zespół rezydencjonalny i budowę pałacu około 1886 r. W następnych latach właścicielami dóbr byli m.in. Karl Roenckendorff, Gottfried Steves oraz Landbank A.G. z Berlina. Od około 1911 r. majątek należał do Eduarda Herbsta, następnie do jego spadkobierców. Około 1930 r. dobra przejęli Hermann Schneider i Hans Hermann Schneider, wymieniani jako właściciele jeszcze w drugiej połowie lat trzydziestych XX w. Dobra rycerskie w Ligocie Dolnej w 1886 r. liczyły około 611 ha, w tym 366 ha pól uprawnych, 93 ha łąk i 138 ha lasów. Do 1937 r. powierzchnia majątku wzrosła do około 642 ha. Obejmował on wówczas 446 ha pól, 73 ha łąk, 17 ha pastwisk, 90 ha lasów, 5 ha parku, 2 ha ogrodu, 2 ha stawów oraz zabudowania gospodarcze i drogi.
Pałac w Ligocie Polskiej na zdjęciach wykonanych w lipcu 2023 r.
Pałac
W 1845 r. w Ligocie Polskiej istniały dwa folwarki i gorzelnia, jednak źródła nie wspominały jeszcze o okazałej siedzibie właścicieli. Obecny pałac powstał najprawdopodobniej około 1886 r. dla Heinricha Grundmanna, w związku z przekształceniem folwarku w zespół rezydencjonalny. Według późniejszych opracowań budynek został przebudowany w 1914 r. w duchu neobaroku. Z tym etapem należy wiązać obecny reprezentacyjny charakter rezydencji. Pałac jest budynkiem murowanym z cegły, tynkowanym, podpiwniczonym, dwukondygnacyjnym, założonym zasadniczo na planie prostokąta. Jego zwartą bryłę urozmaicają wydatne ryzality boczne oraz dostawiona przy północno-wschodnim narożniku trzykondygnacyjna wieża. Całość nakrywa wysoki dach mansardowy z lukarnami. Ryzality dźwigają tarasy, natomiast wieżę wieńczy taras widokowy i ośmioboczny bęben. W chwili sporządzania karty ewidencyjnej nie istniał już pierwotny hełm wieży. Elewacje otrzymały bogaty, lecz stosunkowo powściągliwy wystrój. Przyziemie zdobi pasowe boniowanie, kondygnacje rozdzielają profilowane gzymsy, a lukarny ujęto pilastrami i zwieńczono segmentowymi pseudonaczółkami. Reprezentacyjny charakter budynku podkreślały tarasy, schody z kamiennymi kulami oraz półkolisty podjazd przed pałacem. Szczególnie interesujące są zachowane elementy wystroju wnętrz. Pierwotny układ obejmował centralny hol wejściowy, reprezentacyjną klatkę schodową, jadalnię i salę balową. W części pomieszczeń zachowały się dekoracyjne stropy z fasetami i sztukateriami, rozety, ornamenty roślinne oraz dębowe parkiety układane w jodełkę. Reprezentacyjna drewniana klatka schodowa otrzymała ozdobną balustradę z dekoracją płycinową, ornamentami roślinnymi i stylizowanymi kaboszonami. W niektórych pomieszczeniach znajdowały się również dekoracyjne posadzki ceramiczne i kamienne. Pałac stanowił część rozbudowanego zespołu pałacowo-parkowo-folwarcznego. Część rezydencjonalna znajdowała się po północnej stronie założenia gospodarczego. Rezydencję otaczał park krajobrazowy typu swobodnego z ozdobnym stawem. Przed pałacem znajdował się wysoki, półkolisty podjazd obiegający gazon. Na południe od części rezydencjonalnej rozciągał się folwark, pierwotnie składający się z dwóch majdanów gospodarczych. Do dziś zachowała się część jego zabudowań. Portal NID wymienia w obrębie zespołu m.in. dawną stajnię, obecnie pełniącą funkcję mieszkalną, oraz dawny spichlerz i owczarnię. Po zakończeniu drugiej wojny światowej majątek został przejęty przez państwo polskie. Pałac i folwark użytkował następnie Kombinat PGR Oleśnica. W okresie powojennym budynek nie doczekał się większego remontu. Dokonywano natomiast zmian w układzie wnętrz, wprowadzając wtórne ściany działowe, wymieniając część stolarki oraz zamurowując niektóre otwory. Po likwidacji PGR-u obiekt znalazł się w zasobie Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa. W latach dziewięćdziesiątych użytkownikiem pałacu został wrocławski oddział Fundacji Światło-Życie. Karta ewidencyjna z 1998 r. wymienia Agencję jako właściciela, a Fundację jako użytkownika. Fundacja rozpoczęła w 1998 r. prace porządkowe i remontowe. Usuwano część wtórnych ścian działowych, skuto zawilgocone tynki w piwnicach, zabezpieczono tarasy przed przenikaniem wody oraz przygotowywano wymianę nieszczelnego pokrycia dachowego. Stan budynku oceniano wówczas jako dość dobry, choć poważnym problemem pozostawało zawilgocenie murów i przeciekający dach. W późniejszych latach przeprowadzono kolejne prace przy obiekcie. Odnowione elewacje otrzymały charakterystyczną żółtą kolorystykę, dzięki czemu wygląd pałacu wyraźnie różni się od znanego ze starszych fotografii. Jeszcze w 2021 r. Radio Wrocław informowało, że pałac pełnił funkcję domu rekolekcyjnego oraz miejsca wypoczynku dzieci i młodzieży. Następnie funkcja obiektu uległa kolejnej zmianie. Od 2024 r. w pałacu działa Dom Magnificat – Ośrodek Leczenia Uzależnień prowadzony przez Fundację Nefesz. Placówka prowadzi stacjonarną terapię osób uzależnionych oraz działalność pomocową. Oficjalna strona Fundacji podaje jako adres ośrodka właśnie Ligota Polska 60, czyli adres dawnej rezydencji. W 2026 r. Fundacja Nefesz nadal prowadzi działalność w pałacu; trwają również prace mające poprawić standard obiektu, m.in. remont kuchni i jadalni. Tym samym, w przeciwieństwie do wielu śląskich rezydencji przejętych po wojnie przez PGR-y, pałac w Ligocie Polskiej pozostaje użytkowany i stopniowo remontowany.
Ligota Polska położona jest około 12 km od Oleśnicy, przy trasie prowadzącej w kierunku Sycowa. Do miejscowości kursuje komunikacja autobusowa; gmina Oleśnica wskazuje obecnie m.in. linię gminną G3 oraz linie Powiatowej Komunikacji Autobusowej P6 i P8. Samochodem z Oleśnicy najwygodniej kierować się drogą S8 w stronę Sycowa, a następnie zjechać w kierunku Ligoty Polskiej. Zespół pałacowo-parkowy znajduje się w północno-wschodniej części miejscowości, pod adresem Ligota Polska 60. Dokładna lokalizacja pałacu:
51.25816092739606, 17.546442925926968
Pałac jest obecnie użytkowany przez Ośrodek Leczenia Uzależnień Dom Magnificat, dlatego nie jest obiektem udostępnionym do swobodnego zwiedzania. Rezydencję i fragment parku można oglądać z miejsc ogólnodostępnych, z poszanowaniem prywatności osób korzystających z ośrodka.
Damian Dąbrowski,
Kwiecień 2012 r., aktualizacje: lipiec 2023 r., sierpień 2026 r.
Pałac na zdjęciach z czerwca 2011 r.
