Powiat raciborski, gmina Krzyżanowice
(nazwa niemiecka Kreuzenort, Kreis Ratibor)
Rys historyczny i stan obecny:
Pierwsza wzmianka o Krzyżanowicach pochodzi z 1285 roku. O właścicielach wioski w średniowieczu wiemy bardzo mało. Prawdopodobnie w XIV wieku Krzyżanowice należały do rodziny Tworkowskich, a w następnym stuleciu do rodziny Charwatów. Właściciele miejscowości często się zmieniali, wioska bywała również dzielona na dwa działy. Pałac został wybudowany najprawdopodobniej na przełomie XVII i XVIII wieku dla Jana Bernarda Praschmy, być może w miejscu wcześniejszej budowli. Sytuacja własnościowa w Krzyżanowicach ustabilizowała się dopiero w XVIII wieku. Od 1708 r. wieś posiadała rodzina von Wengerskich, która w 1775 r. sprzedała majątek hrabiemu Janowi Karolowi Lichnowskiemu. Rodzina Lichnowskich posiadała w okolicy liczne dobra, z których w 1788 r. utworzono fideikomis. Pierwszym panem majoratu został Karol, najstarszy syn Jana Karola. Dla Lichnowskich Krzyżanowice, były jedną z wielu rezydencji, w której większość z nich rzadko przebywała. Część rodziny mieszkała w odległym Wiedniu, część w pobliskiej Kuchelnej i Hradcu nad Morawicą. Mimo to pałac musiał być okazały, skoro w XIX wieku na zaproszenie Lichnowskich przebywali w nim światowej sławy kompozytorzy: w latach 1806-11 Ludwik van Beethoven, w latach 1843-48 Franciszek Liszt, przyjaciel księcia Feliksa Lichnowskiego. Wspomniany książę Feliks Lichnowski był wybitną postacią swoich czasów, świetnym mówcą i publicystą. Jego marzenia o polityce doprowadziły go do Zgromadzenia Narodowego we Frankfurcie nad Menem, do którego został wybrany w 1848 r. Niestety przygoda z polityką zakończyła się tragicznie, 18 września tego roku., w czasie zamieszek we Frankfurcie książę został zamordowany. Majorat po zmarłym bracie przejął książę Karol Lichnowski. Jego syn i następca Karol Maksymilian, zrobi znaczną karierę w niemieckiej dyplomacji, uwieńczoną funkcją ambasadora w Londynie w latach 1912-14. Syn Karola Maksymiliana, książę Wilhelm Lichnowski w 1930 r., sprzedał pałac i park w Krzyżanowicach Zgromadzeniu Sióstr Franciszkanek. W ten sposób został przerwany związek tej niezwykłej rodziny z Krzyżanowicami. W rękach rodziny Lichnowskich pozostały grunty, liczące w 1930 roku 309,89ha. Zgromadzenie Sióstr Franciszkanek w pałacu początkowo urządziło klasztor. Obecnie siostry nadal są właścicielkami dawnej rezydencji, w której prowadzą Dom Pomocy Społecznej. Ze względu na funkcję zabytku możliwości jego zwiedzania są ograniczone. Bez problemu można pospacerować po otaczającym pałac parku oraz wejść do przypałacowej kaplicy. W parku proponuję zwrócić uwagę na kilka egzemplarzy drzew i krzewów: tulipanowiec amerykański, o obwodzie pnia 4,1 m (drugi pod względem wielkości w Polsce), surmia bignoniowata, o obwodzie pnia 2,3 m, miłorząb dwuklapowy, o obwodzie 3,25 m (najgrubszy na Śląsku), kielichowiec wonny. Park otacza ogrodzenie z ozdobnym neogotyckim budynkiem bramnym z 1853 r. Budynek murowany z cegły, na rzucie prostokąta, z przejazdem na osi zamkniętym łukiem Tudorów, zwieńczony fryzem arkadowym i ośmiobocznymi wieżyczkami w narożach.
Aktualizacja
Rezydencja w Krzyżanowicach w dalszym ciągu (2025 r.) pozostaje własnością Zgromadzenia Sióstr Franciszkanek. Pałac jest dobrze utrzymany, prowadzone są przy nim bieżące remonty. W ostatnich latach do elewacji tylnej dostawiono szyb z windą, ułatwiając dostęp do obiektu osobom z niepełnosprawnością. Zadbany jest również park otaczający dawną siedzibę Lichnowskich. W latach 2024-2025 prowadzono prace zabezpieczające przy bardzo ciekawym budynku bramnym. Przypałacowy park jest na ogół ogólnodostępny. Mimo częstych wizyt nigdy nie udało mi się zobaczyć pałacowych wnętrz, jednak ze względu na funkcję jaką zabytek pełni nie może to dziwić. Mogłem natomiast podziwiać wygląd kaplicy urządzonej w pałacu. Kilka zdjęć z kaplicy zamieściłem w poniższej galerii, obejmującej zarówno pałac jak i park.
Pałac i park w Krzyżanowicach. Zdjęcia z lat 2022-2025.
Pałac gruntownie przebudowany w stylu neogotyckim w latach 1856-60, dla księcia Karola Lichnowskiego. Murowany z cegły, potynkowany, wzniesiony na planie litery „L”, podpiwniczony, dwukondygnacjowy, nakryty wysokim dachem mansardowym z lukarnami. Fasada, elewacja północna, dziewięcioosiowa, z centralnie umieszczonym wielobocznym ryzalitem, otwartym w przyziemiu, z ozdobnym portalem oraz oknem, zwieńczonym niską wieżyczką. W trzech narożach ośmioboczne baszty, w narożniku pd.-wsch. skrzydła mieszczącego kaplicę wieża czworoboczna, przechodząca w ośmiobok, zakończona gzymsem pozorującym machikuły. Fasada kaplicy z bogatą neogotycką dekoracją: portalem, oknami zwieńczonymi łukami o wykroju „oślego grzbietu”, oknem z maswerkiem w trójkątnym szczycie. Ściany o podziałach ramowych, pod gzymsami kordonowym i koronującym fryzy, nad oknami załamane neogotyckie gzymsy. Wnętrza w układzie dwutraktowym, z korytarzem między traktami i holem z klatką schodową na osi.
Informacje praktyczne i dojazd:
Do Krzyżanowic można dojechać komunikacją publiczną na kilka sposobów, niestety każdy z nich jest trudny i czasochłonny. W Krzyżanowicach znajduje się dworzec kolejowy na linii Chałupki – Racibórz, zarówno do Raciborza jak i Chałupek kursują bezpośrednio pociągi z Katowic. Na wszystkich wspomnianych liniach pociągi jeżdżą bardzo rzadko. Ewentualnie można jechać PKS-em z Gliwic z przesiadką w Raciborzu, niestety autobusy również rzadko kursują. Wybierającym podróż samochodem z Gliwic proponuję jechać DK 78 do Chałupek, a dalej DK 45 w stronę Raciborza. Droga ta prowadzi przez środek Krzyżanowic. Odległość w jedną stronę wynosi 60 km. Na miejscu można zostawić samochód na parkingu przed pawilonem w centrum wioski.
Damian Dąbrowski
Wrzesień 2009 r., aktualizacja grudzień 2025 r.
Zdjęcia pałacu i parku z lat 2003-2008
