Powiat krapkowicki, gmina Gogolin
(nazwa niemiecka: Groß Stein, Kreis Krappitz)
Rys historyczny i stan obecny:
Kamień Śląski należy do najstarszych miejscowości Górnego Śląska. Pierwsza wzmianka o wiosce pochodzi z 1104 roku, kiedy funkcjonował tu gród obronny Bolesława Krzywoustego. Od XII wieku wieś stanowiła rodową siedzibę Odrowążów. To właśnie tutaj około 1200 roku urodził się św. Jacek Odrowąż, późniejszy założyciel pierwszego klasztoru dominikanów na ziemiach polskich i jeden z najwybitniejszych śląskich świętych. W następnych stuleciach dobra kamieńskie przechodziły drogą dziedziczenia i koligacji rodzinnych w ręce kolejnych śląskich rodów. Od XVI wieku właścicielami byli Strzałowie oraz Rokowscy. Niemal do końca XVIII wieku majątek pozostawał własnością rodu von Larisch. To właśnie Larischowie wznieśli na przełomie XVII i XVIII wieku nową rezydencję, wykorzystując relikty wcześniejszego zamku. W 1779 roku Ludwik Jacek von Larisch przeprowadził jej gruntowną przebudowę, której pamiątką pozostaje umieszczona na elewacji data oraz kartusz herbowy rodu. W 1799 roku Kamień Śląski wraz z okolicznymi dobrami przeszedł w ręce hrabiów von Strachwitz, pozostając ich własnością aż do lat trzydziestych XX wieku. W XIX stuleciu nowi właściciele dwukrotnie rozbudowali pałac – najpierw w 1858 roku, a następnie podczas kolejnej przebudowy w latach 1889–1891. Zachowując późnobarokowy charakter rezydencji, całkowicie zmieniono jej układ przestrzenny. Dawny pałac, posiadający zamknięty czworoboczny plan z wewnętrznym dziedzińcem, został powiększony o reprezentacyjną salę balową, nową oficynę połączoną przewiązką z głównym korpusem oraz nowe dachy z lukarnami. Wówczas powstała również większość obecnego wystroju elewacji. Cennym świadectwem wyglądu rezydencji sprzed tej przebudowy pozostaje rycina Alexandra Dunckera z 1868 roku, przedstawiająca jeszcze wcześniejszy układ pałacu. Po 1945 roku majątek znacjonalizowano. W pałacu urządzono Dom Dziecka, a w latach pięćdziesiątych, w związku z rozbudową pobliskiego lotniska wojskowego, obiekt przejęło wojsko. Tragiczny pożar w 1973 roku doprowadził do niemal całkowitej ruiny rezydencji. Zniszczeniu uległy dachy, stropy i znaczna część wyposażenia. Dopiero przekazanie zespołu diecezji opolskiej umożliwiło rozpoczęcie kompleksowej odbudowy. W latach dziewięćdziesiątych wykonano nowe stropy, więźbę dachową i pokrycie, odtworzono hełmy wież, przeprowadzono pełne prace wykończeniowe oraz wyposażono wnętrza. Dzięki tej inwestycji pałac odzyskał dawną świetność i obecnie znajduje się w bardzo dobrym stanie zachowania.
Pałac i jego wnętrza na zdjęciach z kwietnia 2023 r.
Dzisiejszy pałac zachował późnobarokowy charakter, choć w jego murach nadal czytelne są relikty wcześniejszej budowli, przede wszystkim masywna wieża oraz fragmenty starszych ścian. Główny korpus założono na planie prostokąta. W jego południowo-zachodnim narożniku wznosi się czworoboczna wieża mieszcząca na piętrze kaplicę św. Jacka, do której prowadzą efektowne, dwubiegowe schody z piaskowca zakończone tarasem i niewielkim barokowym przedsionkiem. Wieżę przykrywa charakterystyczny hełm z baniastym zwieńczeniem i latarnią. Do korpusu przylega reprezentacyjna sala balowa wsparta na czterech filarach, natomiast od południa usytuowano długą oficynę z arkadowym krużgankiem w przyziemiu. Jej naroża zaakcentowano niewielkimi wieżyczkami zwieńczonymi cebulastymi hełmami z latarniami. Oba skrzydła łączy dwukondygnacyjna przewiązka z arkadowym przejazdem. Najbardziej reprezentacyjna pozostaje elewacja wschodnia z ryzalitem, balkonem oraz bogatą dekoracją architektoniczną. Nad balkonem znajdują się kartusze z herbem Larischów i datą 1779, natomiast w szczycie umieszczono datę przebudowy z 1858 roku. Portal wejściowy oraz część dekoracji elewacji pochodzą z końca XIX wieku i należą do najciekawszych przykładów historyzującego detalu architektonicznego na Górnym Śląsku. We wnętrzach zachowały się sklepienia kolebkowe z lunetami, sklepienie klasztorne w kaplicy św. Jacka oraz obszerna sala balowa ze stropem z fasetą. Uzupełnieniem wyposażenia są boazerie, sztukaterie oraz kominki, wykonane podczas odbudowy z poszanowaniem historycznego charakteru obiektu. Na południe od pałacu rozciąga się dawny zespół folwarczny. W jego skład wchodzą m.in. powozownia, stajnia, stodoła oraz dom mieszkalny dla stangreta i stajennego. Zabudowania gospodarcze powstały głównie w drugiej połowie XIX wieku, równolegle z przebudową rezydencji przez Strachwitzów. Obecnie zespół pałacowo-parkowy należy do najlepiej odrestaurowanych rezydencji województwa opolskiego. Mieści się tu Sanktuarium św. Jacka, centrum konferencyjno-naukowe, hotel oraz ośrodek rehabilitacyjny, dzięki czemu Kamień Śląski łączy funkcje zabytkowej rezydencji, miejsca pielgrzymkowego i nowoczesnego centrum konferencyjnego. Ogólnodostępna jest kaplica umieszczona w wieży, w jej wnętrzach znajduje się ołtarz ze zdewastowanego pałacu w Siestrzechowicach. Otwarty dla zwiedzających jest również park krajobrazowy otaczający pałac.
Informacje praktyczne i dojazd:
Do Kamienia Śląskiego można na dwa sposoby dojechać komunikacją publiczną. Pierwsza wersja to dojazd pociągiem relacji Gliwice – Opole do stacji Kamień Śląski. Niestety stacja kolejowa znajduje się około 3 km od miejscowości i odcinek ten trzeba przejść poboczem drogi Kamień Śląski – Izbicko. Druga wersja to dojazd pociągiem z Gliwic do Opola, skąd do Kamienia Śląskiego kursują autobusy PKS oraz firmy LUZ. Wybierającym dojazd samochodem proponuję jechać z Gliwic autostradą A4 do węzła Krapkowice, z którego należy zjechać do Gogolina. Z centrum Gogolina trzeba wyjechać drogą do Izbicka, prowadzącą przez Kamień Śląski. Odległość: w jedną stronę niecałe 70 km. Na miejscu można zostawić samochód na parkingu w pobliżu pałacu.
Damian Dąbrowski,
Październik 2009 r., aktualizacja kwiecień 2023 r.
Pałac i jego otoczenie na zdjęciach z lat 2006-2009
