Powiat jaworski, gmina Męcinka
(nazwa niemiecka Konradswaldau, Kreis Schönau, od 1932 r. Kreis Goldberg)
Zabytki w Kondratowie
Do rejestru zabytków wpisane zostały: ruiny dworu (zamku) (nr rej. A/2985/760, 27 września 1960 r.) oraz pozostałości ogrodu (nr rej. A/2986/663/L, 27 grudnia 1983 r.). Ochroną objęte są również historyczne tarasy ogrodowe wraz z murami oporowymi, stanowiące integralną część dawnego założenia rezydencjonalnego. Ponadto w ewidencji zabytków uwzględniono m.in. historyczny układ przestrzenny wsi, kościół filialny pw. św. Jerzego wraz z cmentarzem przykościelnym i murem ogrodzeniowym, dawną plebanię, cmentarz parafialny oraz zespół folwarczny obejmujący liczne budynki mieszkalno-gospodarcze, budynki gospodarcze i stodołę, zachowane wokół ruin dawnej rezydencji.
Kondratów należy do najstarszych miejscowości Pogórza Kaczawskiego. Pierwsze wzmianki o wsi pochodzą z XIII i początku XIV wieku. W dokumentach wieś występuje jako Conradiswalde, Conradswalde i Conradswaldau. W XVI wieku dobra znajdowały się w rękach rodu von Zedlitz, o czym świadczą zarówno zachowane w kościele epitafia, jak i wzmianki źródłowe dotyczące Hansa von Zedlitza. W połowie XVI wieku właściciele prowadzili również działalność górniczą w okolicach Kondratowa i pobliskiej Leszczyny. Późniejsze dzieje majątku nie są już tak dobrze udokumentowane. Zimmermann w 1786 roku pisał o istniejącym tu „pałacu z ogrodem”. W tym czasie właścicielem dóbr był baron von Richthofen, który przejął majątek po baronowej von Vogten, wymienionej jeszcze w 1776 roku. Wieś liczyła wówczas 767 mieszkańców, dwa folwarki, 37 gospodarstw chłopskich. Według statystyki z 1830 roku właścicielem Kondratowa był już król Bawarii Ludwik I, a majątek obejmował pałac, dwa folwarki oraz rozległe dobra ziemskie. Knie w wydaniu z 1845 roku odnotował już nowego posiadacza – Heinricha Otto von Sprengera, który nabył dobra 30 października 1842 roku. W II połowie XIX wieku majątek odziedziczył Heinrich Wilhelm von Sprenger, określany w księgach adresowych jako królewski szambelan i mistrz ceremonii dworu. W 1894 roku dobra obejmowały blisko 340 ha, z czego ponad 240 ha stanowiły grunty orne i 116 ha lasów. W tym czasie funkcjonował także odrębny folwark. W 1905 roku właścicielem pozostawał Heinrich Wilhelm von Sprenger, folwark zarządzany był przez administratora Kuenzlinga. Pomiędzy 1905 a 1909 r. posiadłość w Kondratowie przeszła w ręce Hansa von Ponceta, rotmistrza armii niemieckiej. W księdze adresowej z 1909 roku figuruje on jako właściciel majątku liczącego około 340 ha, obejmującego pola uprawne, łąki, pastwiska, lasy oraz park. Po jego śmierci dobra odziedziczyli spadkobiercy, w tym wdowa i syn. W wyniku parcelacji przeprowadzonej przez Śląskie Towarzystwo Ziemskie (Schlesische Landgesellschaft) zasadnicza część majątku została rozdzielona pomiędzy nowych właścicieli. W księdze adresowej z 1937 roku wymieniono już jedynie 75-hektarowe resztówkę należącą do pani von Poncet, obok których powstały nowe gospodarstwa, m.in. należące do Georga hrabiego von Lüttichau oraz Heinricha Zobla.
Początki rezydencji nie są znane. Analiza zachowanych murów wskazuje jednak, że zamek w Kondratowie powstał w drugiej połowie XVI wieku jako okazała renesansowa siedziba obronna, być może na miejscu wcześniejszego dworu. Budowlę wzniesiono z piaskowca i kamienia polnego, wykorzystując czerwony piaskowiec wydobywany w pobliskiej Leszczynie. Fundamenty i piwnice wykonano z dużych ciosów kamiennych. W XVIII wieku zamek przeszedł gruntowną barokową przebudowę. Powiększono okna, wykonano nowe kamienne obramienia i przykryto skrzydła wysokim dachem mansardowym. Na przełomie XIX i XX wieku dokonano ostatniej większej modernizacji, dobudowując od zachodu trójboczny człon zamykający dziedziniec, interpretowany jako kaplica. Rezydencja stanowiła południowo-zachodni narożnik dużego czworobocznego folwarku. Według Hansa Lutscha zamek miał cztery skrzydła otaczające prostokątny dziedziniec. Jeszcze pod koniec XIX wieku w zamku mieszkali urzędnicy majątku. Wszystko wskazuje jednak, że przed wybuchem II wojny światowej budowla została opuszczona. Działania wojenne nie przyniosły jej większych zniszczeń, lecz po 1945 roku pozostawiona bez opieki szybko popadła w ruinę. Już dokumentacja konserwatorska z 1959 r. określała stopień zniszczenia na około 80%. Ruiny dworu formalnie należały do PGR Wilków, a po jego likwidacji były własnością Skarbu Państwa, reprezentowanego przez AWRSP. Jeszcze kilkanaście lat temu poza fragmentami murów i piwnicami ze sklepieniami kolebkowymi, można było zauważyć resztki sklepień krzyżowych, renesansowych portali, kamiennych obramień okiennych oraz ślady dekoracji malarskich. Szczególnie interesujące były fragmenty renesansowych polichromii przedstawiających motywy roślinne oraz elementy architektoniczne, a także pozostałości wykusza latrynowego, kamiennych pilastrów i kartusza herbowego. Obecnie z budowli pozostały przede wszystkim mury obwodowe. Nieodłącznym elementem majątku w Kondratowie był także ozdobny ogród tarasowy założony w drugiej połowie XVIII wieku. Zimmermann wymieniał go jako jedną z największych atrakcji posiadłości. Ogród składał się z sześciu tarasów ziemnych połączonych schodami i umocnionych kamiennymi murami oporowymi. Około 1800 roku najwyższy taras obsadzono lipami, a w drugiej połowie XIX wieku dosadzono kolejne drzewa. Pomimo znacznego zatarcia pierwotnego układu do dziś czytelny pozostaje tarasowy charakter założenia oraz relikty kamiennych murów oporowych.
Kondratów położony jest około 18 kilometrów na zachód od Jaworu. Dojazd DW365 w kierunku Jeleniej Góry, a następnie lokalnymi drogami np. przez Pomocne. Pozostałości zespołu dworskiego znajdują się w północnej części Kondratowa, w pobliżu drogi do Wilkowa.
Przybliżona lokalizacja ruin dworu w Kondratowie:
51.05098533505583, 15.966277761342846
Damian Dąbrowski,
Sierpień 2026 r.
