Powiat jaworski, gmina Mściwojów
(nazwa niemiecka Reppersdorf, Kreis Jauer)
Zabytki w Godziszowej
Do rejestru zabytków w Godziszowej zostały wpisane: kościół filialny, w wykazie NID pod wezwaniem św. Szczepana, z przełomu XV i XVI wieku, przebudowany w XVIII w. (nr rej.: A/1585/1469 z 13 stycznia 1966 r.), cmentarz przykościelny (nr rej.: A/1586/837/L z 16 lutego 1990 r.), park z pierwszej połowy XIX wieku (A/2875/664/L z 27 lutego 1983 r.). Szerszy zakres obejmuje gminna ewidencja zabytków. Oprócz obiektów rejestrowych uwzględnia ona historyczny układ przestrzenny wsi, mur cmentarza przykościelnego, zespół folwarczny z parkiem, zabudowę gospodarczo-mieszkalną folwarku po północnej stronie miejscowości, drugi zespół folwarczny z zabudową gospodarczo-mieszkalną w środkowej części wsi, dawną szkołę – budynek mieszkalny nr 37 – oraz budynek gospodarczy w zespole folwarcznym.
W źródle z 1845 roku przytoczono średniowieczną nazwę Godziszowej – Reiprechtsdorff, odnotowaną w 1371 roku. Dawniej wyróżniano trzy części miejscowości: Dolną, Środkową i Górną. Według opracowania historycznego zamieszczonego w ewidencji parku w Godziszowej, opartego między innymi na opisie Friedricha Alberta Zimmermanna, w 1596 roku wieś należała do rodziny von Borwitz. Wśród kolejnych właścicieli wymieniono Adama von Prose w 1600 roku, Georga von Busewoy w 1626 roku i przedstawiciela rodziny von Giesaw w 1720 roku. Następnie dobra znalazły się w rękach Johanna Ludwiga von Harbuwal, który posiadał je do 1746 roku. W latach 1746–1766 majątek należał do Johanna Gottfrieda von Ohlen. Po jego śmierci odziedziczył go Albert Raimund von Ohlen. Rodzina zachowała posiadłość przynajmniej do przełomu lat dwudziestych i trzydziestych XIX wieku. W opisie miejscowości autorstwa Johanna Georga Kniego z 1830 roku jako właściciel występuje baron von Ohlen. Godziszowa liczyła wówczas 84 domy i 556 mieszkańców, w tym 35 katolików. We wsi znajdowały się pańska rezydencja, cztery folwarki, szkoła ewangelicka, kościół katolicki, browar, młyn wodny i dwa wiatraki. Ewangelicy należeli do parafii w Jaworze, natomiast miejscowy kościół katolicki był związany z parafią w Małuszowie. W 1831 roku majątek kupił za 120 tysięcy talarów Karl Gustav Kramsta (1807–1853), przedstawiciel rodziny przemysłowców ze Świebodzic. Informację o transakcji podał Knie w wydaniu swojego opisu Śląska z 1845 roku. W tym czasie Godziszowa miała już 104 domy i 664 mieszkańców, z których 55 było katolikami. Nadal wymieniano rezydencję oraz cztery folwarki. Działały także browar, młyn wodny, dwa wiatraki i gospoda, a wśród mieszkańców odnotowano szesnastu rzemieślników oraz czterech handlarzy. Z miejscową gospodarką związana była znaczna hodowla, obejmująca między innymi dwa tysiące owiec i 259 sztuk bydła. Po śmierci Karla Gustava dobra odziedziczyła jego córka Helene Luise Kramsta (1842–1872). Księga adresowa z 1858 roku wymienia ją jako małoletnią właścicielkę Górnej, Środkowej i Dolnej Godziszowej. Dnia 16 listopada 1863 roku Helene poślubiła Johanna Rudolfa barona Hiller von Gaertringen (1837–1877), pruskiego kapitana w stanie spoczynku. W ten sposób dzieje posiadłości związały się z rodziną Hiller von Gaertringen. Małżonkowie mieli dwóch synów: Johanna Friedricha Wilhelma, urodzonego 3 sierpnia 1864 roku w Berlinie, oraz Johanna Wilhelma, urodzonego 23 lutego 1866 roku w Godziszowej. Starszy z braci, znany jako Friedrich Hiller von Gaertringen, został badaczem starożytności i epigrafiki greckiej. Helene Luise zmarła w Godziszowej 8 listopada 1872 roku. W jednej z załączonych ksiąg adresowych jako właścicieli majątku wymieniono wspólnie baronów Friedricha i Wilhelma Hiller von Gaertringen. Przy ich nazwiskach zapisano, że byli małoletni, a opiekę nad nimi sprawował baron Hiller von Gaertringen, rotmistrz w Halberstadt. Dzierżawcą posiadłości był wówczas baron Ernst von Richthofen z pobliskich Przybyłowic. Majątek obejmował 575 ha, w tym 511 ha gruntów ornych, 22 ha łąk, 1 ha pastwisk, 32 ha lasów oraz 9 ha podwórzy i pozostałych terenów. Hodowano 35 koni, 264 sztuki bydła, w tym 118 krów, 900 owiec i 27 świń. W 1905 roku właścicielem Godziszowej był już Wilhelm baron Hiller von Gaertringen (ur. 1866 r., zm. 1934 r.). Księga adresowa podawała, że posiadłość znajdowała się w rękach rodziny od 1863 roku. Jej powierzchnia wynosiła 583 ha, z czego 521 ha stanowiły pola uprawne, 15 ha łąki, 1 ha pastwiska, 34 ha lasy, 6 ha park i ogrody oraz 6 ha podwórza i pozostałe grunty. Zarządzaniem gospodarstwem zajmował się inspektor Rumschöner. Według księgi adresowej z 1937 roku właścicielką dóbr była baronowa Caroline Hiller von Gaertringen, a dzierżawcą Karl Gottfried baron Hiller von Gaertringen. Posiadłość liczyła około 576 ha. W strukturze majątku zdecydowanie przeważały grunty orne; prowadzono także hodowlę bydła i trzody chlewnej. W gospodarstwie pracował inspektor Kurt Schaer.
Folwark i park w Godziszowej
Barokowy dwór w Godziszowej, określany również jako pałac, datowany jest na początek XVIII wieku. Mógł jednak powstać z wykorzystaniem wcześniejszej siedziby. Autorzy ewidencji parku z 1982 roku, wskazując na zachowane pozostałości fosy, dopuszczali możliwość istnienia w tym miejscu dworu już w XVI lub na początku XVII wieku. Hipoteza ta nie została potwierdzona badaniami architektonicznymi. Wygląd rezydencji dokumentuje przedwojenna widokówka. Przedstawia murowany, otynkowany budynek o zwartej bryle, z dwiema kondygnacjami ponad wysoką partią przyziemia. Dwór nakrywał okazały dach mansardowy z lukarnami i kominami. Elewacje dzieliły regularnie rozmieszczone prostokątne okna oraz gzymsy. Przy widocznej na pocztówce elewacji znajdowała się przeszklona przybudówka o charakterze werandy, a wejście poprzedzały schody. Rezydencję otaczały drzewa i niewysokie murowane ogrodzenie. Według ewidencji front dworu skierowany był na południe, w stronę nieregularnego dziedzińca folwarcznego, otoczonego zabudowaniami gospodarczymi. Jeden z budynków folwarku datowano na koniec XVIII wieku. Od południa z dziedzińcem sąsiadował kościół otoczony starym kamiennym murem. Dwór zajmował zatem miejsce pomiędzy gospodarczą częścią założenia a rozciągającym się dalej parkiem. Początki urządzania zieleni przy rezydencji przypadały prawdopodobnie na lata trzydzieste XIX wieku, a więc okres po zakupie majątku przez Kramstów. Z tego czasu pochodziły najstarsze drzewa rozpoznane podczas inwentaryzacji w 1982 roku, przede wszystkim platany, dęby i lipy rosnące w pobliżu dworu. Obsadzono także starą drogę folwarczną, prowadzoną po grobli od strony północno-zachodniej. Oddzielała ona część użytkową, z ogrodem warzywnym i sadem, od terenu parkowego. Rozwiniętą kompozycję krajobrazową park otrzymał w drugiej połowie XIX wieku. Wykorzystano istniejące zadrzewienia leśne, uzupełniając je nasadzeniami. Do założenia włączono zalesione wzgórze w jego północno-wschodniej części. Centralne miejsce zajmowała wydłużona polana, przez którą poprowadzono widok od dworu w kierunku północno-wschodnim. Po wschodniej stronie polany znajdowała się lodownia. Autorzy ewidencji przypuszczali, że na jej szczycie mogła stać altana widokowa. Park przecinały drogi spacerowe, a dawny rów melioracyjny przekształcono w strumień urozmaicony kaskadami. Od strony drogi założenie osłaniał kamienny mur, natomiast od północy łączyło się ono z lasem. Plan ewidencyjny z 1982 roku obejmuje teren o powierzchni około 7,5 ha. Wśród zinwentaryzowanych drzew wyróżniały się cztery platany, dwa buki odmiany purpurowej oraz dwie sosny wejmutki. Rosły tu również lipy, dęby, graby, kasztanowce, jesiony, klony, jawory, wiązy i olsze. Po drugiej wojnie światowej dwór i folwark użytkowała Armia Czerwona. Następnie rezydencję przejęło państwowe gospodarstwo rolne i przeznaczyło ją na mieszkania. Pozbawiony należytej opieki budynek stopniowo niszczał. Ostatecznie został doprowadzony do ruiny i rozebrany, prawdopodobnie w latach siedemdziesiątych XX wieku. W czasie sporządzania ewidencji parku w 1982 roku dwór już nie istniał. Na planie zaznaczono jego dawne położenie oraz fragment fosy. Opis odnotowywał również zbiornik przeciwpożarowy urządzony na północ od dziedzińca folwarcznego, pozostałości lodowni i fundamenty dawnego ogrodzenia. Zaniedbana zieleń przybrała charakter leśny, polany zarastały samosiewami, a układ dróg spacerowych stał się nieczytelny. Po rezydencji pozostało niewielkie gruzowisko. Zachowane elementy majątku: oficyna mieszkalna, zabudowania gospodarcze i zaniedbany park.
Godziszowa leży kilka kilometrów na północ od Jawora. Z miasta można dojechać lokalną drogą bezpośrednio do Godziszowej, prowadzącą dalej w kierunku Ogonowic. Odległość wynosi około 6 km. Dawny majątek znajduje się w zachodniej części miejscowości, po zachodniej stronie drogi w kierunku Ogonowic. Punktem orientacyjnym jest kościół z cmentarzem, sąsiadujący od południa z dawnym dziedzińcem folwarcznym. Dwór stał na północ od dziedzińca, w południowej części założenia parkowego. Park rozciąga się dalej ku północy i łączy z zadrzewieniami leśnymi. Dokładne miejsce po rezydencji:
51.0992904196671, 16.209873698838436
Damian Dąbrowski,
Wrzesień 2026 r.
Kościół w Godziszowej
