Powiat jaworski, gmina Paszowice
(nazwa niemiecka Gräbel, Kreis Bolkenhain, od 1932 r. Kreis Jauer)
Zabytki w Grobli
Do rejestru zabytków nieruchomych wpisano w Grobli: kościół filialny pw. św. Anny z XIV-XV w., przekształcany w XIX w. (nr rej. A/1633/818 z 16 grudnia 1960 r.); cmentarz przykościelny (nr rej. 877/L z 16 lutego 1990 r.); dwór w zespole dworskim, datowany w wykazie NID na XV w. z przebudową na przełomie XIX i XX w. (nr rej. A/2853/1385 z 6 listopada 1965 r.); park (nr rej. A/2852/550/L z 8 września 1980 r.).
Najważniejsze obiekty ujęte w ewidencji zabytków tworzą zachowany zespół dworsko-folwarczny: dwór, park, dawna stajnia koni wyjazdowych Bronówka, wozownia, stajnia koni roboczych i hodowlanych, owczarnia, obora, stodoły i pozostałe budynki inwentarskie. W obrębie wsi na uwagę zasługują ponadto kamienny mur cmentarza z gotycką bramą, relikty kaplicy grobowej von Zedlitzów, kamienny krzyż pokutny z wyobrażeniem noża oraz zabudowania dawnego młyna nad Nysą Małą. W kościele św. Anny warto odnotować gotyckie, renesansowe i barokowe płyty nagrobne, w tym nagrobek Cathariny von Reibnitz z domu von Zedlitz z 1631 r.
Pierwsza znana wzmianka o miejscowości pochodzi z 1399 r., kiedy odnotowano nazwę Nassengrebil, tłumaczoną w materiałach konserwatorskich jako Wilgotna Grobla. W XV i pierwszej połowie XVI w. wieś pozostawała w rękach rycerskiej rodziny von Schildel. Jej przedstawicielom przypisuje się wzniesienie miejscowego kościoła oraz najstarszej, obronnej siedziby właścicieli dóbr. W 1576 r. właścicielem Grobli był Gintzel von Reibnitz zu Wederau, pan pobliskiego Wiadrowa. Pod koniec XVI w. majątek przejął Friedrich von Poschütz z Wiadrowa, mąż Anny, córki Gintzela. W pierwszej połowie XVII stulecia dobra należały do Hansa Georga von Reibnitz i jego żony Cathariny z domu von Zedlitz, zmarłej w 1631 r. W tym okresie Grobla została wyodrębniona z dóbr wiadrowskich. Następnie dziedziczył ją Niclas von Zedlitz, pan na Chwałowie, wzmiankowany w 1637 r. jako ławnik sądu książęcego w Świdnicy. Na początku XVIII w. właścicielem majętności był Gottlieb Leopold von Zedlitz (1674-1722), ożeniony z Julianą Elisabeth von Nostitz (1674-1747). Kolejnym dziedzicem Grobli, Chwałowa, Rzędowa i Jakuszowej został ich syn Friedrich, który przed 1737 r. otrzymał tytuł barona. Zimmermann w opisie Śląska wydanym w 1785 r. nadal wymieniał jako właściciela Grobli radcę sprawiedliwości barona von Zedlitz. Wspominał również wcześniejszych posiadaczy z rodów von Poschütz, von Reibnitz i von Czettritz. W 1785 r. Grobla miała kościół katolicki, szkołę, folwark, 32 zagrodników, 19 ogrodników i 33 chałupników, dwa młyny wodne oraz 211 mieszkańców. W pierwszej połowie XIX w. dobra przeszły do hrabiego Augusta Friedricha von Nostitz. Knie w wydaniach z 1830 i 1845 r. przedstawiał go jako generała lejtnanta, adiutanta skrzydłowego króla Prus oraz dowódcę regimentu huzarów gwardii. W 1845 r. odnotowano w Grobli 53 domy i 341 mieszkańców, w tym 31 katolików. We wsi działały dwa młyny wodne, browar i gorzelnia, cegielnia dworska, trzy karczmy, trzynaście warsztatów rzemieślniczych i trzy kramy. Istniały także owczarnia na 230 owiec, sad wiśniowy na wzgórzu Kirchberg oraz wiatrak służący do mielenia kory dębowej. Do Grobli należał przysiółek Buschhäuser, obejmujący osiem domów i młyn wodny. Około 1869 r. majątek nabył August Zahn, po nim zaś należał do Gustava Zahna. W księdze adresowej z 1894 r. jako właściciele figurują już bracia Zahn, fabrykanci z Jawora. Gospodarstwo rolne i łąki dzierżawił wówczas Otto Herrmann. Pod koniec XIX w. dobra miały około 400 ha. Księga adresowa z 1894 r. podaje powierzchnię 408 ha: 106 ha pól, 22 ha łąk, 5 ha pastwisk, 267 ha lasów, 8 ha pod zabudowaniami, podwórzem i gruntami nieużytkowanymi. Hodowano 9 koni, 43 sztuki bydła i 184 świnie, a na terenie majątku działała cegielnia. Przed pierwszą wojną światową dobra znalazły się w posiadaniu majora Hermanna Scheche, a następnie Georga Kuhnke. Według materiałów konserwatorskich Kuhnke był właścicielem od około 1917 r. W okresie międzywojennym rosło znaczenie gospodarki leśnej. W 1926 r. dobra obejmowały 288 ha lasów; prowadzono hodowlę bydła wschodniofryzyjskiego i koni oldenburskich oraz produkowano kwalifikowane ziarno siewne i nasiona traw. W 1932 r. majątek kupiła rodzina Scholzów. Doszło wówczas do jego podziału: przy dworze pozostało około 135 ha, natomiast większą część dawnych dóbr, obejmującą 218 ha, w tym przede wszystkim 206 ha lasów, przejęło miasto Jawor. Księga adresowa z 1937 r. wykazuje przy części dworskiej małoletniego przedstawiciela rodziny Scholz, reprezentowanego przez ojca Kurta Scholza. Zarząd nad lasami miejskimi sprawował leśniczy Horraß z Jawora.
Najstarsza siedziba w Grobli miała charakter obronny. Jej początki materiały konserwatorskie wiążą z XV lub XVI stuleciem. Budowlę otaczała fosa, przez którą prowadziły dwa mosty: drewniany od zachodu i murowany z kamienia od wschodu. Relikty niecki fosy zachowały się od zachodu i południa, a na osi elewacji ogrodowej widoczny jest nasyp będący pozostałością grobli albo dawnego mostu. Dwór był przekształcany w XVIII i XIX w., jednak jego dzisiejszy wygląd jest przede wszystkim wynikiem gruntownej przebudowy przeprowadzonej na przełomie XIX i XX w. Datę 1902 umieszczono na głównych drzwiach. Z modernizacją należy wiązać Gustava Zahna: jego inicjały G.Z. znajdują się na chorągiewce wieńczącej niewielką wieżyczkę dachową. Rezydencja jest budynkiem murowanym z kamienia i cegły, dwukondygnacyjnym, częściowo podpiwniczonym, założonym na planie prostokąta z płytkim bocznym ryzalitem. Zwarta bryła stoi na wysokim cokole oblicowanym łamanym piaskowcem i jest nakryta wysokim dachem czterospadowym. Urozmaicają ją facjaty o konstrukcji ryglowej, dwa poziomy lukarn, przypory oraz wieżyczka z falistym hełmem. Prostokątne okna ujęto w tynkowe opaski, na piętrze wzbogacone uszakami. Główne, zamknięte półkoliście wejście otrzymało oprawę z piaskowcowych klińców. Zachowane drzwi z 1902 r. mają płycinową dekorację i secesyjną kratę. Wnętrza zostały w drugiej połowie XX w. niemal całkowicie przebudowane na potrzeby ośrodka wypoczynkowego. Z dawnego wystroju przetrwały przede wszystkim układ holu i głównej klatki schodowej oraz ozdobna kuta balustrada. W 1979 r. do ryzalitu od strony parku dobudowano parterowy aneks. Późniejsze prace związane z funkcją hotelowo-restauracyjną ponownie zmieniły elewację ogrodową.
Dwór w Grobli
Park krajobrazowy urządzono w XIX w., być może na miejscu starszego ogrodu. Zajmuje zachodnią część zespołu, pomiędzy dworem a Nysą Małą. W jego kompozycji wykorzystywano nadrzeczne położenie, fosę i staw. W drzewostanie dominowały świerki, klony i jesiony; występowały także lipy, dęby szypułkowe, graby, kasztanowce oraz pojedyncze daglezje i sosny wejmutki. Nad rzeką zachował się szpaler grabowy i ślady alejki obwodowej. W czasach funkcjonowania ośrodka wypoczynkowego w północno-wschodniej części parku urządzono boisko, korty tenisowe i baseny, co zatarło część dawnego układu.
Na wschód i południowy wschód od dworu rozciąga się obszerne podwórze folwarczne. Większość jego zabudowy powstała w drugiej połowie XIX w., a część na przełomie XIX i XX stulecia. Do najważniejszych zachowanych obiektów należą dawna stajnia koni wyjazdowych, nazywana Bronówką, wozownia, stajnia koni roboczych i hodowlanych, owczarnia, obora, budynki inwentarskie oraz stodoły. Szczególną wartość ma stajnia zamykająca dziedziniec od południa, wzniesiona w drugiej połowie XIX w. z kamienia i cegły na polecenie hrabiego von Nostitz. Nie zachowały się natomiast dawna oficyna i kuźnia. Mimo późniejszych przekształceń czytelny pozostał zwarty, geometryczny układ zespołu. Po 1945 r. majątek został przejęty przez państwo. W dworze mieściły się początkowo biura spółdzielni produkcyjnej. Następnie obiekt użytkowała Fabryka Nawozów Sztucznych w Bytomiu, która urządziła tu ośrodek kolonijny i wypoczynkowy. W 1960 r. przeprowadzono remont rezydencji. Przystosowanie zespołu do nowych funkcji wiązało się z daleko idącą przebudową wnętrz, nadbudową dawnej stajni wyjazdowej oraz zmianą wozowni w kotłownię. W latach dziewięćdziesiątych XX w. pałac i część zabudowań należały do spółki Śląsk-Pol. Zespół został przystosowany do funkcji hotelowych i turystycznych; według ofert dotyczących nieruchomości zasadnicze prace restauracyjne prowadzono w latach 1994-1997. W 2008 r. pałac z parkiem kupiło Przedsiębiorstwo Wielobranżowe Pieprzyk. Współcześnie działa tu Pałac w Grobli - obiekt noclegowy, restauracyjny i weselny. Dawna Bronówka również pełni funkcje użytkowe związane z obsługą gości. Pozostałe budynki folwarczne są wykorzystywane gospodarczo i znajdują się w różnym stanie zachowania
Grobla leży w gminie Paszowice, około 8 km na południowy zachód od Jawora i około 7 km od Paszowic. Wieś jest położona w zakolu Nysy Małej, u podnóża zalesionych wzniesień Pogórza Kaczawskiego, na terenie Parku Krajobrazowego Chełmy. Do miejscowości można dojechać lokalnymi drogami od strony Kwietnik i Pogwizdowa. Zespół dworsko-folwarczny znajduje się w północno-zachodniej części wsi, przy końcu drogi, pod adresem Grobla 11-11a. Pałac jest użytkowany komercyjnie; możliwość zwiedzania wnętrz należy wcześniej uzgodnić z właścicielem lub obsługą obiektu. Dokładna lokalizacja obiektu:
50.98306818774104, 16.113998832935795
Damian Dąbrowski,
Wrzesień 2026 r.
Kościół i jego otoczenie
