Powiat oleśnicki, gmina Twardogóra
(nazwa niemiecka Gross Schönwald, Kreis Gross Wartenberg)
Zabytki w Chełstowie
Do rejestru zabytków wpisany został kościół filialny pw. św. Idziego Opata (nr rej. A/1369/1178 z 2 grudnia 1964 r.). Ponadto w gminnej ewidencji zabytków ujęto park pałacowy stanowiący pozostałość dawnego założenia rezydencjonalnego. Zabudowania dawnego folwarku, mimo swojej wartości historycznej, nie zostały objęte żadną formą ochrony konserwatorskiej.
Pierwsza wzmianka o miejscowości pochodzi z około 1300 roku, kiedy odnotowano ją jako Chelstow. Już w średniowieczu wieś podzielona była na dwie części – Chełstów Wielki i Chełstów Mały. Przez kolejne stulecia funkcjonowały one jako jeden organizm gospodarczy, stanowiący siedzibę rozległego majątku. Pod koniec XVIII wieku właścicielką obu części Chełstowa była baronowa von Crauss. Według opisu Friedricha Alberta Zimmermanna z 1787 roku w Chełstowie Wielkim znajdował się pański pałac, folwark, owczarnia, katolicki kościół filialny, szkoła, wiatrak oraz kuźnia. Do dóbr należały również folwarki Pawelke i Schöneiche. W Chełstowie Małym istniały natomiast folwark oraz młyn wodny. Na początku XIX wieku dobra przeszły w ręce Carla Bogislava von Heydena, jednak już w 1817 roku odkupił je Heinrich Joachim Christoph hrabia von Reichenbach-Goschütz (1772–1845), syn Heinricha Gustava Gottloba von Reichenbach z Goszcza oraz Charlotte Auguste z domu von Schwarzburg-Sonderhausen. Hrabia utworzył krótkotrwałą linię rodu określaną jako von Reichenbach-Schönwald, czyniąc Chełstów swoją główną siedzibą. W 1830 roku wieś należała do większych i lepiej zagospodarowanych majątków w okolicy. Oprócz pałacu znajdowały się tutaj dwa folwarki, gorzelnia, cegielnia oraz wiatrak, a do dóbr nadal należały folwarki Pawelke i Schöneiche. Heinrich Joachim Christoph zmarł w Chełstowie w 1845 roku, pozostawiając majątek synowi – Heinrichowi Gottlobowi Eugenowi Hugonowi von Reichenbach-Schönwald (1826–1907). Nowy właściciel aktywnie uczestniczył w życiu publicznym regionu. Był deputowanym powiatowym, a w latach 1867–1869 pełnił obowiązki tymczasowego administratora powiatu sycowskiego. Z małżeństwa z Helene von Bethusy-Huc pozostawił dwie córki. Jeszcze przed 1886 rokiem sprzedał jednak Chełstów swojemu krewnemu, Heinrichowi Raphaelowi hrabiemu von Reichenbach-Goschütz (1865–1946), który ponownie włączył dobra do fideikomisu wolnego państwa stanowego w Goszczu. W jego rękach majątek pozostawał aż do 1945 roku. Był to jeden z największych majątków ziemskich w tej części Dolnego Śląska. W 1886 roku obejmował 1891 hektarów, z czego 425 ha stanowiły grunty orne, 69 ha łąki, 6 ha pastwiska, aż 1320 ha lasy, 8 ha wody oraz 63 ha zabudowania i drogi gospodarcze. W 1937 roku powierzchnia dóbr wynosiła jeszcze 1764,41 ha. Ze względu na rozmiary majątek najczęściej oddawano w dzierżawę. W źródłach wymieniani są kolejni dzierżawcy: Ferdinand Böhme (1886 r.), jego spadkobiercy (1894 r.), Hermann Englisch (1921 r.) oraz Adolf Krause (1937 r.).
Pałac w Chełstowie istniał już w XVIII wieku. Najprawdopodobniej była to rezydencja barokowa, która mogła zostać przebudowana w pierwszej połowie XIX wieku, gdy majątek pozostawał siedzibą odrębnej linii hrabiów von Reichenbach-Schönwald. Niestety nie zachowały się żadne znane przedstawienia ani fotografie budynku, dlatego jego wygląd pozostaje przedmiotem przypuszczeń. Wiadomo jedynie, że po zakończeniu II wojny światowej rezydencja została całkowicie zniszczona. Dziś po pałacu nie zachował się nawet fragment murów – jedynym czytelnym śladem dawnego założenia pozostaje relikt brukowanej drogi prowadzącej niegdyś do siedziby właścicieli. Znacznie lepiej przetrwał park pałacowy o powierzchni około 4 hektarów. Zachował on naturalistyczny układ z systemem stawów i strumieniem. Najbardziej zadbana pozostaje część położona przy zbiornikach wodnych, natomiast znaczna część założenia zarosła samosiewami i gęstym podszytem. W drzewostanie dominują rodzime gatunki liściaste – lipy, klony, jawory, dęby szypułkowe i olchy. Widoczne są również pozostałości dawnej alei grabowej. Po 1945 roku park nie był właściwie pielęgnowany, przez co zatarł się historyczny układ ścieżek i kompozycji krajobrazowej. Dawny folwark zachował się jedynie częściowo i został silnie przekształcony. Pomimo utraty pałacu Chełstów pozostaje interesującym świadectwem historii wielkich majątków ziemskich związanych z rodem von Reichenbach-Goschütz. Zachowany park i relikty dawnego założenia przypominają o istniejącej tu przez blisko dwa stulecia arystokratycznej siedzibie, która po 1945 roku bezpowrotnie zniknęła z krajobrazu Dolnego Śląska.
Chełstów położony jest około 20 kilometrów na północny wschód od Oleśnicy. Z miasta powiatowego dojazd DK25 w kierunku Ostrowa Wielkopolskiego do miejscowości Ostrowina, skąd lokalna droga prowadzi do Chełstowa. Zespół folwarczny wraz z parkiem znajdują się w środkowej części wioski.
Przybliżona lokalizacja nieistniejącego pałacu:
51.33984774971365, 17.492069908759667
Damian Dąbrowski,
Sierpień 2026 r.
